{"id":11014,"date":"2022-08-10T09:23:00","date_gmt":"2022-08-10T09:23:00","guid":{"rendered":"https:\/\/telemedi.com\/?post_type=tm-guide&p=11014"},"modified":"2024-04-07T22:03:52","modified_gmt":"2024-04-07T20:03:52","slug":"choroby-zwyrodnienia-stawow-artroza","status":"publish","type":"tm-guide","link":"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/choroby-zwyrodnienia-stawow-artroza\/","title":{"rendered":"Choroby zwyrodnienia staw\u00f3w (artroza)"},"content":{"rendered":"\n

Jak TELEMEDI mo\u017ce pom\u00f3c Ci w przypadku choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli podejrzewasz, \u017ce mo\u017cesz mie\u0107 chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w, pierwszym partnerem do rozmowy jest lekarz rodzinny. Je\u015bli podejrzenie si\u0119 potwierdzi, pomocy mo\u017ce udzieli\u0107 ortopeda. Szybk\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontaktu z ortoped\u0105 daje wideokonsultacja ze specjalist\u0105 TELEMEDI, kt\u00f3ry b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 od razu wystawi\u0107 recepty na odpowiednie leki i zwolnienie lekarskie L4.<\/p>\n\n\n\n

Podstawowe informacje<\/h3>\n\n\n\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n \n\n
    \n
  • Leczenie: \u0106wiczenia, ciep\u0142e lub zimne ok\u0142ady, leki przeciwb\u00f3lowe, ewentualnie zastrzyki do staw\u00f3w (\u201ekortyzon\u201d, kwas hialuronowy); w zaawansowanych stadiach wymiana staw\u00f3w (operacja).<\/li>\n\n\n\n
  • Objawy: B\u00f3l przy wysi\u0142ku, b\u00f3l startowy (b\u00f3l na pocz\u0105tku aktywno\u015bci fizycznej), ograniczenie mobilno\u015bci, zwyrodnienie staw\u00f3w; w aktywnej artrozie: zaczerwienienie, sta\u0142y b\u00f3l, bardzo ciep\u0142a sk\u00f3ra.<\/li>\n\n\n\n
  • Przyczyny i czynniki ryzyka: Zu\u017cycie staw\u00f3w z powodu wieku, nadmiernego i niew\u0142a\u015bciwego obci\u0105\u017cenia zwi\u0119ksza ryzyko, podobnie jak choroby metaboliczne i urazy.<\/li>\n\n\n\n
  • Diagnoza: Badanie fizykalne, zdj\u0119cia rentgenowskie, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).<\/li>\n\n\n\n
  • Rokowanie: Cz\u0119sto poprzez \u0107wiczenia i terapi\u0119 b\u00f3lu mo\u017cna uzyska\u0107 popraw\u0119, a tym samym przez d\u0142ugi czas unikn\u0105\u0107 operacji; wyleczenie zwykle nie jest mo\u017cliwe, a jedynie z\u0142agodzenie objaw\u00f3w i spowolnienie post\u0119p\u00f3w choroby.<\/li>\n\n\n\n
  • Profilaktyka: Regularne \u0107wiczenia fizyczne, unikanie przeci\u0105\u017ce\u0144 i nieprawid\u0142owych obci\u0105\u017ce\u0144, odpowiednie obuwie, korekta nieprawid\u0142owej postawy itp.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/section>\n\n\n\n

    Co to jest choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w?<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

    Choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w (artroza) jest tym, co lekarze nazywaj\u0105 zu\u017cywaniem si\u0119 staw\u00f3w. Chrz\u0105stka stawowa jest zu\u017cyta i uszkodzona. Chrz\u0105stka i ko\u015b\u0107 zmieniaj\u0105 kszta\u0142t i ocieraj\u0105 si\u0119 o siebie, kiedy si\u0119 poruszaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

    Choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puje w d\u0142oniach, kolanach, kr\u0119gach i biodrach. Jest jednak mo\u017cliwa w ka\u017cdym stawie. Stawy barkowe, palce u r\u0105k i n\u00f3g oraz stawy skokowe s\u0105 r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto dotkni\u0119te chorob\u0105. Dotyka ona szczeg\u00f3lnie ludzi starszych. Wed\u0142ug bada\u0144 przeprowadzonych przez Instytut Roberta Kocha ponad po\u0142owa kobiet i jedna trzecia m\u0119\u017cczyzn w wieku powy\u017cej 60 lat cierpi na artroz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

    Artroz\u0119 nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 od tak zwanego zapalenia staw\u00f3w. Jest to stan zapalny stawu, kt\u00f3ry mo\u017ce mie\u0107 kilka przyczyn. Kiedy w wyniku artrozy dochodzi do zapalenia stawu, lekarze m\u00f3wi\u0105 o artrozie zapalnej stawu lub aktywnej artrozie.<\/p>\n\n\n\n

    Jak rozwija si\u0119 artroza?<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

    Choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w pojawia si\u0119, gdy staw jest przeci\u0105\u017cony lub poddawany napr\u0119\u017ceniom przez d\u0142u\u017cszy czas. Wp\u0142ywa to przede wszystkim na metabolizm chrz\u0105stki stawowej: tkanka chrz\u0119stna ulega coraz wi\u0119kszemu zniszczeniu, pojawiaj\u0105 si\u0119 p\u0119kni\u0119cia i nier\u00f3wno\u015bci. Kiedy staw si\u0119 porusza, szorstkie warstwy chrz\u0105stki ocieraj\u0105 si\u0119 o siebie. Ponadto chrz\u0105stka jest rozk\u0142adana przez przyci\u0105gane enzymy. Z czasem chrz\u0105stka ulega zu\u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n

    Je\u015bli staw nadal poddawany jest du\u017cym obci\u0105\u017ceniom, z czasem patologicznie zmieniaj\u0105 si\u0119 inne struktury: b\u0142ona maziowa, ko\u015bci i wi\u0119zad\u0142a. Dopiero wtedy lekarze m\u00f3wi\u0105 o artrozie.<\/p>\n\n\n\n

    W miejscach, kt\u00f3re s\u0105 nara\u017cone na najwi\u0119ksze obci\u0105\u017cenia, warstwa chrz\u0105stki w ko\u0144cu ca\u0142kowicie zanika. Ko\u015bci stawowe s\u0105 ods\u0142oni\u0119te i ocieraj\u0105 si\u0119 o siebie. Aby wytrzyma\u0107 obci\u0105\u017cenie, tkanka kostna pogrubia si\u0119. Eksperci nazywaj\u0105 to stwardnieniem cz\u0119\u015bci podchrz\u0119stnej ko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

    Ponadto na brzegach stawu tworz\u0105 si\u0119 wypuk\u0142o\u015bci kostne (osteofity). Powoduje to zmian\u0119 kszta\u0142tu stawu (arthrosis deformans).<\/p>\n\n\n\n

    Je\u015bli warstwa chrz\u0105stki nie uszczelnia ju\u017c ko\u015bci, mo\u017cliwe jest tak\u017ce przedostanie si\u0119 p\u0142ynu stawowego do ko\u015bci. Je\u015bli p\u0142yn gromadzi si\u0119 w zag\u0142\u0119bieniu w ko\u015bci, lekarze nazywaj\u0105 to torbiel\u0105. Cz\u0119sto do p\u0142ynu stawowego dostaj\u0105 si\u0119 resztki zu\u017cytych kom\u00f3rek i produkty przemiany materii. Powoduje to, \u017ce wewn\u0119trzna cz\u0119\u015b\u0107 torebki stawowej bardzo \u0142atwo ulega zapaleniu (synovitis).<\/p>\n\n\n\n

    Cz\u0119sto p\u0142yn gromadzi si\u0119 tak\u017ce w stawie (wysi\u0119k stawowy). W ten spos\u00f3b artroza, kt\u00f3ra do tej pory mog\u0142a by\u0107 bezobjawowa, szybko przekszta\u0142ca si\u0119 w zapalenie staw\u00f3w (aktywna artroza).<\/p>\n\n\n\n

    Etapy artrozy<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

    Lekarze rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 r\u00f3\u017cne stadia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od stopnia zu\u017cycia staw\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n

      \n
    • Etap 1: Chrz\u0105stka stawowa nadal wygl\u0105da g\u0142adko i stosunkowo zdrowo, ale jest pogrubiona i ma zmienion\u0105 struktur\u0119. B\u0142ona maziowa mo\u017ce by\u0107 podra\u017cniona.<\/li>\n\n\n\n
    • Etap 2: Powierzchnia chrz\u0105stki jest nier\u00f3wna i postrz\u0119piona.<\/li>\n\n\n\n
    • Etap 3: Warstwa chrz\u0105stki jest cienka, a przestrze\u0144 stawowa zw\u0119\u017cona. Widoczne s\u0105 pierwsze zmiany w s\u0105siaduj\u0105cych ko\u015bciach.<\/li>\n\n\n\n
    • Etap 4: Miejscami ca\u0142kowicie brakuje warstwy chrz\u0105stki. Ko\u015b\u0107 wykazuje stwardnienie podchrz\u0119stne i wypuk\u0142o\u015bci (osteofity).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

      Powa\u017cne inwalidztwo i niezdolno\u015b\u0107 do pracy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Nie mo\u017cna og\u00f3lnie stwierdzi\u0107, \u017ce osoba z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w jest niezdolna do pracy lub nawet w znacznym stopniu niepe\u0142nosprawna. Zale\u017cy to od postaci artrozy i jej zaawansowania, ale tak\u017ce od zawodu wykonywanego przez osob\u0119 dotkni\u0119t\u0105 chorob\u0105 lub od tego, jak bardzo choroba ogranicza j\u0105 w jej codziennym \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n

      W zale\u017cno\u015bci od rodzaju wykonywanej pracy uznanie za chorob\u0119 zawodow\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwe, je\u015bli artroz\u0119 mo\u017cna powi\u0105za\u0107 z okre\u015blonymi obci\u0105\u017ceniami zawodowymi staw\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

      Co do zasady, organy emerytalno-rentowe i powo\u0142ywani przez nie specjali\u015bci s\u0105 odpowiedzialni za ustalenie stopnia niepe\u0142nosprawno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

      Jak powiniene\u015b si\u0119 od\u017cywia\u0107, kiedy masz chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Cz\u0119sto m\u00f3wi si\u0119 o zwi\u0105zku mi\u0119dzy chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w a diet\u0105. Czy niekorzystna dieta sprzyja chorobie zwyrodnieniowej staw\u00f3w? Czy warto zatem zmieni\u0107 diet\u0119 os\u00f3b z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w?<\/p>\n\n\n\n

      Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce poszczeg\u00f3lne produkty spo\u017cywcze powoduj\u0105 chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w. Og\u00f3lnie jednak rodzaj diety ma wp\u0142yw na chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w: decyduj\u0105ce znaczenie ma to, ile jemy i jak skomponowane s\u0105 nasze posi\u0142ki.<\/p>\n\n\n\n

      Mniej kalorii<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Nasze stawy d\u017awigaj\u0105 ci\u0119\u017car naszego cia\u0142a. Przy du\u017cym obci\u0105\u017ceniu szybciej si\u0119 zu\u017cywaj\u0105. Dlatego osoby z nadwag\u0105 maj\u0105 wi\u0119ksze ryzyko wyst\u0105pienia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w. Nawet je\u015bli masz ju\u017c chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w, nadwaga dodatkowo przyspiesza ich zu\u017cycie, zw\u0142aszcza staw\u00f3w kolanowych.<\/p>\n\n\n\n

      Dlatego eksperci radz\u0105 pacjentom z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w, by stosowali diet\u0119 niskokaloryczn\u0105, je\u015bli maj\u0105 nadwag\u0119. Zdrowa waga cia\u0142a odci\u0105\u017ca stawy, mo\u017ce z\u0142agodzi\u0107 dyskomfort zwi\u0105zany z chorob\u0105 i spowolni\u0107 jej post\u0119p.<\/p>\n\n\n\n

      Mniej po\u017cywienia pochodzenia zwierz\u0119cego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Pacjentom z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w zaleca si\u0119 spo\u017cywanie mniejszej ilo\u015bci mi\u0119sa i innych pokarm\u00f3w pochodzenia zwierz\u0119cego. Pow\u00f3d: stawy uszkodzone przez chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 mog\u0105 \u0142atwiej ulega\u0107 zapaleniu w zwi\u0105zku z jedzeniem produkt\u00f3w pochodzenia zwierz\u0119cego. Pokarmy zwierz\u0119ce zawieraj\u0105 du\u017co kwasu arachidonowego, tzw. kwasu t\u0142uszczowego omega-6. Cia\u0142o wytwarza z tego kwasu substancje, kt\u00f3re sprzyjaj\u0105 powstawaniu stan\u00f3w zapalnych.<\/p>\n\n\n\n

      Zamiast mi\u0119sa, osobom z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w zaleca si\u0119 spo\u017cywanie pokarm\u00f3w zawieraj\u0105cych du\u017co kwas\u00f3w t\u0142uszczowych omega-3, poniewa\u017c hamuj\u0105 one reakcje zapalne. Kwasy t\u0142uszczowe omega-3 znajduj\u0105 si\u0119 na przyk\u0142ad w oleju rzepakowym i lnianym, a tak\u017ce w t\u0142ustych rybach, takich jak \u015bled\u017a, makrela czy \u0142oso\u015b.<\/p>\n\n\n\n

      Podsumowuj\u0105c, poni\u017csze wskaz\u00f3wki odnosz\u0105 si\u0119 do odpowiedniej diety w chorobie zwyrodnieniowej staw\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n

        \n
      • Ogranicz spo\u017cycie mi\u0119sa i jaj.<\/li>\n\n\n\n
      • Spo\u017cywaj ryby dwa razy w tygodniu (takie jak \u0142oso\u015b, makrela, \u015bled\u017a).<\/li>\n\n\n\n
      • U\u017cywaj olej\u00f3w ro\u015blinnych, takich jak olej rzepakowy, lniany, s\u0142onecznikowy czy oliwa z oliwek.<\/li>\n\n\n\n
      • Jedz du\u017co owoc\u00f3w i warzyw.<\/li>\n\n\n\n
      • Preferuj produkty pe\u0142noziarniste i ro\u015bliny str\u0105czkowe.<\/li>\n\n\n\n
      • Pij co najmniej 1,5 litra wody lub nies\u0142odzonej herbaty dziennie.<\/li>\n\n\n\n
      • Wap\u0144 z niskot\u0142uszczowych produkt\u00f3w mlecznych wzmacnia Twoje ko\u015bci.<\/li>\n\n\n\n
      • Unikaj kofeiny (zawartej w kawie lub czarnej herbacie), alkoholu i nikotyny (pochodz\u0105cej z palenia tytoniu).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

        Taka dieta w chorobie zwyrodnieniowej staw\u00f3w nie zast\u0119puje innych metod leczenia, ale w znacz\u0105cy spos\u00f3b je uzupe\u0142nia. Oznacza to, \u017ce nie leczy ona artrozy, ale ma na ni\u0105 korzystny wp\u0142yw. Pomaga przy wszystkich formach artrozy, zar\u00f3wno w stawie kolanowym, jak i w palcach. Jednak aby z\u0142agodzi\u0107 objawy, pacjenci musz\u0105 stale przestrzega\u0107 diety.<\/p>\n\n\n\n

        Jakie s\u0105 formy choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w?<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

        W zasadzie ka\u017cdy staw w organizmie mo\u017ce by\u0107 dotkni\u0119ty artroz\u0105: na przyk\u0142ad staw skokowy, \u0142okie\u0107 czy kciuk. Mo\u017cliwa jest nawet artroza szcz\u0119ki i artroza palc\u00f3w u n\u00f3g. Jednak najcz\u0119\u015bciej do zu\u017cycia staw\u00f3w dochodzi w ko\u0144czynach dolnych i kr\u0119gos\u0142upie. W tym przypadku stawy musz\u0105 wytrzyma\u0107 wi\u0119ksze obci\u0105\u017cenie i dlatego \u0142atwiej ulegaj\u0105 zu\u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n

        Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Staw kolanowy jest szczeg\u00f3lnie podatny na chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w. Lekarze okre\u015blaj\u0105 t\u0119 form\u0119 jako gonartroz\u0119. Jest to spowodowane na przyk\u0142ad wad\u0105 ustawienia osiowego, jak w przypadku kolan ko\u015blawych czy n\u00f3g ko\u015blawych. Inne mo\u017cliwe przyczyny to stany zapalne lub wcze\u015bniejsze uszkodzenia w wyniku wypadk\u00f3w (np. urazy \u0142\u0105kotek). Czasami nie ma konkretnej przyczyny (pierwotna gonartroza).<\/p>\n\n\n\n

        Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Zu\u017cycie w stawie biodrowym to kolejna cz\u0119sta forma choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w. Lekarze nazywaj\u0105 to coxarthrosis. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w przyczyna jest znana. Cz\u0119sto powodem s\u0105 deformacje lub wady rozwojowe stawu biodrowego. Do mo\u017cliwych przyczyn wt\u00f3rnej artrozy stawu biodrowego nale\u017c\u0105 tak\u017ce choroby reumatyczne, bakteryjne zapalenia stawu biodrowego oraz z\u0142amania ko\u015bci w okolicy stawu.<\/p>\n\n\n\n

        Choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w kr\u0119gos\u0142upa<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Ma\u0142e stawy kr\u0119gowe w kr\u0119gos\u0142upie to tzw. spondylartroza. Choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w kr\u0119gos\u0142upa wyst\u0119puje u prawie wszystkich ludzi w zaawansowanym wieku. Ponadto nadwaga lub wypadni\u0119ty dysk mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c przyczyni\u0107 si\u0119 do zu\u017cywania si\u0119 staw\u00f3w kr\u0119gos\u0142upa. Niekt\u00f3re sporty i zawody r\u00f3wnie\u017c sprzyjaj\u0105 zu\u017cywaniu si\u0119 staw\u00f3w kr\u0119gowych.<\/p>\n\n\n\n

        Zapalenie staw\u00f3w palc\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        D\u0142o\u0144 sk\u0142ada si\u0119 z wielu ma\u0142ych ko\u015bci, z kt\u00f3rych ka\u017cda jest po\u0142\u0105czona stawem: osiem ko\u015bci nadgarstka, pi\u0119\u0107 ko\u015bci \u015br\u00f3dr\u0119cza, dwie ko\u015bci palc\u00f3w kciuka i trzy ko\u015bci ka\u017cdego z pozosta\u0142ych palc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

        Choroba zwyrodnieniowa d\u0142oni dotyczy kilku z tych staw\u00f3w, w tym staw\u00f3w palc\u00f3w. Popularne formy choroby zwyrodnieniowej palc\u00f3w maj\u0105 swoje w\u0142asne nazwy: na przyk\u0142ad zapalenie staw\u00f3w w stawie siode\u0142kowym kciuka (u podstawy kciuka) nazywane jest rizartroz\u0105. Jest to bardzo cz\u0119sta forma zapalenia staw\u00f3w palc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

        Je\u015bli zwyrodnienie dotyczy staw\u00f3w palc\u00f3w, lekarze rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 zwyrodnienie Heberdena w stawach ko\u0144cowych i zwyrodnienie Boucharda w stawach \u015brodkowych.<\/p>\n\n\n\n

        W pewnych okoliczno\u015bciach mo\u017ce doj\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c do zu\u017cycia staw\u00f3w w okolicy ko\u015bci nadgarstka. Najcz\u0119\u015bciej dotkni\u0119te chorob\u0105 ko\u015bci to ko\u015b\u0107 \u0142\u00f3dkowata i trapezowa, dlatego lekarze nazywaj\u0105 t\u0119 chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 ko\u015b\u0107mi \u0142\u00f3dkowatymi lub STT. Pacjenci cz\u0119sto odczuwaj\u0105 b\u00f3l poni\u017cej kciuka, a nadgarstek cz\u0119sto nie mo\u017ce by\u0107 prawid\u0142owo poruszany.<\/p>\n\n\n\n

        Choroba zwyrodnieniowa stawu barkowego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Zu\u017cycie stawu barkowego nazywamy omartroz\u0105. Zwykle pojawia si\u0119 ona w wyniku dawnych uraz\u00f3w lub chor\u00f3b (np. reumatyzmu). Tylko w rzadkich przypadkach przyczyna nie jest znana.<\/p>\n\n\n\n

        Inne formy choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Inne cz\u0119ste formy artrozy to:<\/p>\n\n\n\n

          \n
        • artroza stawu skokowego \u2013 artroza stawu skokowego dotyczy dolnej lub g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci stawu skokowego,<\/li>\n\n\n\n
        • artroza palucha \u2013 staw \u015br\u00f3dstopno-paliczkowy du\u017cego palca u nogi (hallux rigidus) cz\u0119sto ulega zu\u017cyciu,<\/li>\n\n\n\n
        • choroba zwyrodnieniowa stawu skroniowo-\u017cuchwowego \u2013 staw skroniowo-\u017cuchwowy jest najcz\u0119\u015bciej u\u017cywanym stawem w organizmie i dlatego jest podatny na nadmierne zu\u017cycie,<\/li>\n\n\n\n
        • choroba zwyrodnieniowa stawu krzy\u017cowo-biodrowego \u2013 w tylnej cz\u0119\u015bci miednicy zu\u017cywa si\u0119 staw mi\u0119dzy grzebieniem ko\u015bci biodrowej a ko\u015bci\u0105 krzy\u017cow\u0105,<\/li>\n\n\n\n
        • artroza stawu promieniowo-nadgarstkowego \u2013 artroza w stawie nadgarstkowym,<\/li>\n\n\n\n
        • zwyrodnienie stawu \u0142okciowego,<\/li>\n\n\n\n
        • poliartroza \u2013 zu\u017cycie kilku staw\u00f3w w tym samym czasie.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

          Jak leczy si\u0119 chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w?<\/h3>\n\n\n\n

          Co pomaga w chorobie zwyrodnieniowej staw\u00f3w? To jest najwa\u017cniejsze pytanie dla wi\u0119kszo\u015bci pacjent\u00f3w. Jasna odpowied\u017a: jak dot\u0105d nie ma takiego sposobu leczenia artrozy, kt\u00f3ry by\u0142by w stanie odbudowa\u0107 uszkodzon\u0105 chrz\u0105stk\u0119. Leczenie artrozy polega wi\u0119c g\u0142\u00f3wnie na \u0142agodzeniu objaw\u00f3w choroby. Stara si\u0119 te\u017c zapobiega\u0107 dalszemu zu\u017cywaniu stawu. Z czasem choroba pozostawia swoje \u015blady tak\u017ce w s\u0105siedztwie uszkodzonego stawu: uszkodzenia pojawiaj\u0105 si\u0119 w torebce stawowej, w ko\u015bciach i mi\u0119\u015bniach.<\/p>\n\n\n\n

          Zasadniczo leczenie artrozy obejmuje procedury zachowawcze i chirurgiczne. Lekarz prowadz\u0105cy wybiera najbardziej odpowiednie metody dla ka\u017cdego pacjenta. We\u017amie on pod uwag\u0119 m.in. to, kt\u00f3ry staw jest dotkni\u0119ty chorob\u0105, jak wyra\u017ane jest zu\u017cycie stawu i jak powa\u017cne s\u0105 objawy. Ponadto sam masz wiele mo\u017cliwo\u015bci, by zrobi\u0107 co\u015b przeciwko artrozie.<\/p>\n\n\n\n

          Leczenie zachowawcze<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Zachowawcze leczenie choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w ma na celu przede wszystkim z\u0142agodzenie b\u00f3lu, zwalczenie stanu zapalnego oraz wzmocnienie si\u0142y i koordynacji mi\u0119\u015bni. Sztywne stawy zn\u00f3w staj\u0105 si\u0119 bardziej ruchome, a nieprawid\u0142owe obci\u0105\u017cenia zostaj\u0105 zr\u00f3wnowa\u017cone.<\/p>\n\n\n\n

          Poruszaj stawami<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Regularne \u0107wiczenia utrzymuj\u0105 stawy w ruchu. Dlatego lekarze zalecaj\u0105 osobom z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w w\u0142\u0105czenie sportu do codziennej rutyny, np. p\u0142ywanie. Szczeg\u00f3lnie przydatne s\u0105 p\u0142ywanie crawlem i p\u0142ywanie na plecach. \u0106wiczy to stawy, nie obci\u0105\u017caj\u0105c ich zbytnio. Z tego samego powodu eksperci zalecaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c chodzenie po p\u0142askim terenie i jazd\u0119 na rowerze.<\/p>\n\n\n\n

          Mniej odpowiednie dla os\u00f3b z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w s\u0105 sporty, w kt\u00f3rych wyst\u0119puj\u0105 nag\u0142e, du\u017ce obci\u0105\u017cenia staw\u00f3w, ekstremalne ruchy lub du\u017ce ryzyko kontuzji. S\u0105 to na przyk\u0142ad tenis, \u0142y\u017cwiarstwo, pi\u0142ka no\u017cna, pi\u0142ka r\u0119czna, karate i boks.<\/p>\n\n\n\n

          Odci\u0105\u017cenie staw\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Banda\u017ce, elastyczne, mi\u0119kkie podeszwy but\u00f3w i kule odci\u0105\u017caj\u0105 stawy. W podobny spos\u00f3b pomagaj\u0105 te\u017c ortezy. S\u0105 to specjalne szyny pozycjonuj\u0105ce dla staw\u00f3w. Zapobiegaj\u0105 one bolesnym ruchom. Jednak ortezy nie s\u0105 zbyt elastyczne. Z regu\u0142y nosi si\u0119 je tylko przez kr\u00f3tki czas, aby nie dosz\u0142o do usztywnienia stawu.<\/p>\n\n\n\n

          Je\u015bli pacjenci maj\u0105 nadwag\u0119, zaleca si\u0119 im, by spr\u00f3bowali zrzuci\u0107 troch\u0119 kilogram\u00f3w. Dzi\u0119ki temu stawy nie musz\u0105 d\u017awiga\u0107 tak du\u017cego ci\u0119\u017caru. Regularne \u0107wiczenia i zdrowa dieta pomagaj\u0105 w utracie wagi.<\/p>\n\n\n\n

          Fizykoterapia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Podstaw\u0105 fizykoterapii jest wykorzystanie bod\u017ac\u00f3w zewn\u0119trznych, takich jak ciep\u0142o, zimno, nacisk czy napi\u0119cie, do wywo\u0142ania naturalnych reakcji w organizmie.<\/p>\n\n\n\n

          Ciep\u0142o z poduszek rozgrzewaj\u0105cych, ok\u0142ad\u00f3w z b\u0142ota, fango, k\u0105pieli lub \u015bwiat\u0142a podczerwonego mo\u017ce by\u0107 stosowane w leczeniu przewlek\u0142ego b\u00f3lu zwi\u0105zanego z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w. Ostre objawy, takie jak opuchlizna, mog\u0105 by\u0107 z\u0142agodzone zimnymi ok\u0142adami z lodu lub ch\u0142odnymi ok\u0142adami z b\u0142ota. Rozgrzewaj\u0105ce r\u0119kawiczki mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c pom\u00f3c w z\u0142agodzeniu objaw\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

          Pomocna jest tak\u017ce fizjoterapia, kt\u00f3ra wzmacnia mi\u0119\u015bnie. Zalecane s\u0105 masa\u017ce, kt\u00f3re roz\u0142adowuj\u0105 napi\u0119cie i poprawiaj\u0105 kr\u0105\u017cenie.<\/p>\n\n\n\n

          Leki przeciwb\u00f3lowe i przeciwzapalne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Bol\u0105ce stawy mo\u017cna leczy\u0107 ma\u015bciami, kremami lub \u017celami przeciwb\u00f3lowymi z apteki.<\/p>\n\n\n\n

          Lekarz zazwyczaj przepisuje niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak kwas acetylosalicylowy (ASA), diklofenak lub ibuprofen jako \u015brodki przeciwb\u00f3lowe. Cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 one w postaci ma\u015bci lub \u017celu (miejscowe leki NLPZ). Je\u015bli to nie wystarczy, NLPZ s\u0105 dost\u0119pne w formie tabletek (doustne NLPZ). Wa\u017cne jest, by przyjmowa\u0107 \u015brodki przeciwb\u00f3lowe tylko po konsultacji z lekarzem. Zw\u0142aszcza starsi pacjenci cz\u0119sto odczuwaj\u0105 ich skutki uboczne.<\/p>\n\n\n\n

          Je\u015bli \u015brodki przeciwb\u00f3lowe s\u0105 przyjmowane przez d\u0142u\u017cszy czas, lekarz przepisze dodatkowe leki chroni\u0105ce wy\u015bci\u00f3\u0142k\u0119 \u017co\u0142\u0105dka, tzw. inhibitory pompy protonowej. Ponadto lekarz monitoruje prac\u0119 nerek i ci\u015bnienie krwi.<\/p>\n\n\n\n

          NLPZ hamuj\u0105 te\u017c ewentualne stany zapalne. Choroba zwyrodnieniowa staw\u00f3w to niezapalna choroba staw\u00f3w. Mo\u017cliwe jest jednak, \u017ce w przebiegu artrozy w stawie dochodzi do stanu zapalnego. Nazywa si\u0119 to artroz\u0105 z zapaleniem staw\u00f3w lub aktywn\u0105 artroz\u0105. Czasami lekarz wstrzykuje do stawu glikokortykoidy (\u201ekortyzon\u201d), aby wyleczy\u0107 stan zapalny.<\/p>\n\n\n\n

          Niekt\u00f3rzy pacjenci nie toleruj\u0105 NLPZ lub leki przeciwb\u00f3lowe nie dzia\u0142aj\u0105 wystarczaj\u0105co skutecznie. Wtedy lekarz mo\u017ce zastosowa\u0107 kwas hialuronowy jako alternatyw\u0119. Jest to tak zwany glikozaminoglikan i naturalny sk\u0142adnik mazi stawowej. Lekarz wstrzykuje go bezpo\u015brednio do chorego stawu, aby z\u0142agodzi\u0107 b\u00f3l. To, jak dobrze ostatecznie zadzia\u0142a kwas hialuronowy, zale\u017cy tak\u017ce od konkretnego preparatu.<\/p>\n\n\n\n

          Inne sk\u0142adniki aktywne, takie jak siarczan chondroityny i glukozamina (naturalne sk\u0142adniki chrz\u0105stki stawowej, dost\u0119pne jako suplementy diety lub leki), r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 \u0142agodzi\u0107 b\u00f3l i poprawia\u0107 struktur\u0119 staw\u00f3w. Ich skuteczno\u015b\u0107 nie jest jednak jednoznacznie potwierdzona. Dlatego lekarz stosuje te substancje tylko wtedy, gdy klasyczna terapia nie jest mo\u017cliwa.<\/p>\n\n\n\n

          W bardzo ci\u0119\u017ckich przypadkach, kiedy \u017caden z lek\u00f3w nie u\u015bmierza b\u00f3lu, lekarz podaje opioidy \u2013 ale tylko w wyj\u0105tkowych sytuacjach i przez mo\u017cliwie najkr\u00f3tszy czas, np. do czasu operacji.<\/p>\n\n\n\n

          Terapia polem magnetycznym<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Leczenie choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w za pomoc\u0105 terapii polem magnetycznym ma na celu z\u0142agodzenie b\u00f3lu, zmniejszenie obrz\u0119ku staw\u00f3w i popraw\u0119 samopoczucia pacjenta. Terapeuta umieszcza chory staw w tubie, kt\u00f3ra wytwarza pole magnetyczne lub przyk\u0142ada do niego cewk\u0119 elektryczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

          Niekt\u00f3re badania wykaza\u0142y, \u017ce terapia polem magnetycznym jest szczeg\u00f3lnie pomocna w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Mog\u0105 z niego korzysta\u0107 tak\u017ce pacjenci z przewlek\u0142ymi dolegliwo\u015bciami ze strony kilku staw\u00f3w (polyarthritis). W innych badaniach nie uda\u0142o si\u0119 jednak jednoznacznie udowodni\u0107 tych efekt\u00f3w, dlatego nie ma zalece\u0144 dla tej metody.<\/p>\n\n\n\n

          Chirurgiczne leczenie choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Operacja mo\u017ce skorygowa\u0107 deformacje u pacjent\u00f3w z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w i ustabilizowa\u0107 stawy. Operacja \u0142agodzi te\u017c b\u00f3l i zapobiega stanom zapalnym. W niekt\u00f3rych przypadkach lekarz zast\u0119puje uszkodzon\u0105 chrz\u0105stk\u0119. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, pacjenci z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w powinni by\u0107 w stanie lepiej si\u0119 porusza\u0107 i lepiej funkcjonowa\u0107 po operacji.<\/p>\n\n\n\n

          Istniej\u0105 r\u00f3\u017cne zabiegi chirurgiczne w przypadku choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w. To, kt\u00f3ry z nich zostanie u\u017cyty w konkretnym przypadku, zale\u017cy od kilku czynnik\u00f3w. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa na przyk\u0142ad rodzaj stawu oraz stopie\u0144 jego zu\u017cycia. Przy wyborze metody chirurgicznej lekarz bierze te\u017c pod uwag\u0119 wiek i og\u00f3lny stan pacjenta oraz cel leczenia.<\/p>\n\n\n\n

          P\u0142ukanie i oczyszczanie staw\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Je\u015bli terapia zachowawcza nie przynosi rezultat\u00f3w, lekarz mo\u017ce wyp\u0142uka\u0107 staw lub usun\u0105\u0107 jego fragmenty. Jest to pr\u00f3ba z\u0142agodzenia b\u00f3lu pacjenta i sprawienia, by staw sta\u0142 si\u0119 zn\u00f3w stabilny i ruchomy. Jednak skuteczno\u015b\u0107 tych \u015brodk\u00f3w jest kontrowersyjna. Dlatego lekarz przeprowadza je tylko w niekt\u00f3rych przypadkach i na pro\u015bb\u0119 pacjenta.<\/p>\n\n\n\n

          Podczas p\u0142ukania lekarz przep\u0142ukuje chory staw roztworem soli fizjologicznej. W ten spos\u00f3b usuwane s\u0105 w\u0142\u00f3kna chrz\u0119stne i tkankowe oraz inne cz\u0105steczki unosz\u0105ce si\u0119 w p\u0142ynie stawowym. Ponadto p\u0142ukanie mo\u017ce z\u0142agodzi\u0107 stan zapalny stawu.<\/p>\n\n\n\n

          Podczas usuwania uszkodze\u0144 skalpelem wyr\u00f3wnuje si\u0119 szorstkie powierzchnie chrz\u0105stki w stawie. Usuni\u0119te zostaj\u0105 tak\u017ce zb\u0119dne cz\u0119\u015bci staw\u00f3w, chrz\u0105stki i ko\u015bci. Mo\u017ce to sprawi\u0107, \u017ce staw zn\u00f3w b\u0119dzie bardziej mobilny. Lekarz zazwyczaj przeprowadza p\u0142ukanie i oczyszczanie stawu podczas endoskopii stawu (artroskopii). Lekarz wprowadza narz\u0119dzia chirurgiczne do stawu przez ma\u0142e naci\u0119cia w tkance.<\/p>\n\n\n\n

          Leczenie choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w poprawiaj\u0105ce stan chrz\u0105stki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Czasami podczas endoskopii stawu lekarz dokonuje wiercenia w pozosta\u0142ej powierzchni chrz\u0105stki. W chrz\u0105stce znajduj\u0105 si\u0119 kom\u00f3rki, kt\u00f3re wytwarzaj\u0105 now\u0105 tkank\u0119 chrz\u0119stn\u0105. Celem nawiercania jest pobudzenie kom\u00f3rek do odbudowy uszkodzonej tkanki. Jednak ta nowa tkanka chrz\u0119stna ma inn\u0105 struktur\u0119 ni\u017c oryginalna chrz\u0105stka i nie jest tak spr\u0119\u017cysta i wytrzyma\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

          Od kilku lat w niekt\u00f3rych przypadkach mo\u017cliwe jest tak\u017ce pobranie kom\u00f3rek chrz\u0105stki ze zdrowego stawu i przeszczepienie ich do uszkodzonego stawu. W\u0142a\u015bciwo\u015bci nowej chrz\u0105stki s\u0105 wtedy prawie takie same jak oryginalnej.<\/p>\n\n\n\n

          Osteotomia korekcyjna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          W osteotomii korekcyjnej (osteotomii repozycyjnej) lekarz operuje ko\u015b\u0107 stawow\u0105. Nacina j\u0105 i uk\u0142ada w taki spos\u00f3b, aby obci\u0105\u017cenie rozk\u0142ada\u0142o si\u0119 bardziej r\u00f3wnomiernie na powierzchniach stawowych: cz\u0119\u015b\u0107 obci\u0105\u017cenia zostaje przesuni\u0119ta ze strefy artrozy do zdrowych obszar\u00f3w chrz\u0105stki i ko\u015bci. Lekarz zazwyczaj operuje tak\u017ce torebk\u0119 stawow\u0105 i wi\u0119zad\u0142a, aby poprawi\u0107 ruchomo\u015b\u0107 stawu.<\/p>\n\n\n\n

          Lekarze wykonuj\u0105 osteotomie korekcyjne nie tylko w przypadku istniej\u0105cej artrozy. Mo\u017cna j\u0105 tak\u017ce stosowa\u0107 do korygowania wad postawy, a tym samym do zapobiegania artrozie.<\/p>\n\n\n\n

          Endoproteza stawu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Je\u015bli b\u00f3lu nie da si\u0119 u\u015bmierzy\u0107 \u017cadnymi innymi metodami leczenia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w, mo\u017cna rozwa\u017cy\u0107 endoprotezoplastyk\u0119 stawu. Oznacza to, \u017ce uszkodzony staw jest zast\u0119powany sztucznym stawem. Cz\u0119sto ma to sens, zw\u0142aszcza w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego lub biodrowego.<\/p>\n\n\n\n

          Podczas tej operacji lekarz usuwa zu\u017cyte cz\u0119\u015bci stawu. Nast\u0119pnie zast\u0119puje je protezami wykonanymi z metalu, plastiku lub ceramiki (alloartroplastyka). Istniej\u0105 protezy, kt\u00f3re zast\u0119puj\u0105 tylko poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci stawu oraz takie, kt\u00f3re zast\u0119puj\u0105 ca\u0142y staw. Lekarz zakotwicza je w istniej\u0105cej ko\u015bci za pomoc\u0105 cementu lub \u015brub. Je\u015bli jest to konieczne, koryguje r\u00f3wnie\u017c pozycj\u0119 stawu.<\/p>\n\n\n\n

          W przypadku ka\u017cdej protezy mo\u017cliwe jest, \u017ce po jakim\u015b czasie si\u0119 poluzuje. Dzi\u0119ki regularnym zdj\u0119ciom rentgenowskim mo\u017cna w por\u0119 wykry\u0107 rozlu\u017anienie. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w lekarz musi wtedy wymieni\u0107 protez\u0119.<\/p>\n\n\n\n

          Artrodeza (usztywnienie stawu)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          W tak zwanej artrodezie lekarz usztywnia staw. Usuwa on zniszczone cz\u0119\u015bci stawu i trwale \u0142\u0105czy ze sob\u0105 ko\u015bci stawowe.<\/p>\n\n\n\n

          Artrodeza \u0142agodzi b\u00f3l pacjenta. Po operacji uszkodzony staw jest bardziej stabilny i u\u017cyteczny, ale te\u017c mniej mobilny. Artrodeza jest wi\u0119c rozwa\u017cana g\u0142\u00f3wnie w przypadku staw\u00f3w, kt\u00f3rymi pacjent nie musi zbyt cz\u0119sto porusza\u0107 w \u017cyciu codziennym.<\/p>\n\n\n\n

          S\u0105 to na przyk\u0142ad stawy ko\u0144cowe palc\u00f3w, inne stawy palc\u00f3w i ma\u0142e stawy w okolicy nadgarstka. Artrodeza jest te\u017c czasem wykonywana w stawie \u015br\u00f3dstopno-paliczkowym du\u017cego palca. Tylko w przypadku zaawansowanej artrozy lekarz wykonuje r\u00f3wnie\u017c artrodez\u0119 na innych stawach.<\/p>\n\n\n\n

          Artroplastyka z resekcj\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          W tej formie operacji choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w lekarz usuwa uszkodzon\u0105 powierzchni\u0119 stawow\u0105 i w ten spos\u00f3b zmienia jej kszta\u0142t. Czasami usuwa te\u017c ca\u0142e ko\u015bci. Staw jest wtedy mniej sprawny, ale te\u017c mniej boli.<\/p>\n\n\n\n

          Artroplastyka z resekcj\u0105 jest obecnie rzadko stosowana. Jest ona rozwa\u017cana g\u0142\u00f3wnie w przypadku choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w kciuka (rhizarthrosis), gdy zachowawcze leczenie choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w jest nieskuteczne. W tym przypadku lekarz usuwa jedn\u0105 z uszkodzonych ko\u015bci \u015br\u00f3dr\u0119cza i zast\u0119puje j\u0105 innymi \u015bci\u0119gnami cia\u0142a, np. \u015bci\u0119gnami mi\u0119\u015bnia zginacza d\u0142ugiego kciuka lub zginacza kr\u00f3tkiego r\u0119ki. Jednak ta forma leczenia rizartrozy nie jest uwa\u017cana za metod\u0119 standardow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

          Lekarz czasami wykonuje te\u017c artroplastyk\u0119 resekcyjn\u0105 w przypadku artrozy stawu \u015br\u00f3dstopno-paliczkowego (hallux rigidus) lub artrozy pomi\u0119dzy obojczykiem a akromionem.<\/p>\n\n\n\n

          Alternatywne metody leczenia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Co pomaga w chorobie zwyrodnieniowej staw\u00f3w opr\u00f3cz konwencjonalnych zabieg\u00f3w medycznych? Wielu pacjent\u00f3w zadaje sobie to pytanie. Chc\u0105 oni wykorzysta\u0107 alternatywne metody leczenia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w, chocia\u017c skuteczno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych alternatywnych metod nie jest naukowo udowodniona, jednak niekt\u00f3rzy pacjenci twierdz\u0105, \u017ce im pomagaj\u0105. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce homeopatia, preparaty zio\u0142owe, terapia polem magnetycznym i akupunktura \u0142agodz\u0105 objawy choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w. Niekt\u00f3rzy cierpi\u0105cy stosuj\u0105 tak\u017ce sole Schuesslera.<\/p>\n\n\n\n

          Sole Schuesslera i homeopatia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          Niekt\u00f3rzy pacjenci z chorob\u0105 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w polegaj\u0105 na solach Schuesslera i homeopatii. Zwolennicy tych koncepcji twierdz\u0105, \u017ce obie metody leczenia nie maj\u0105 skutk\u00f3w ubocznych i dlatego s\u0105 odpowiednie do samodzielnego leczenia choroby zwyrodnieniowej staw\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

          M\u00f3wi si\u0119, \u017ce sole Schuesslera \u0142agodz\u0105 objawy artrozy i zapobiegaj\u0105 zwyrodnieniom staw\u00f3w. Za odpowiednie sole Schuesslera na artroz\u0119 uwa\u017ca si\u0119:<\/p>\n\n\n\n