{"id":9643,"date":"2022-06-07T10:01:00","date_gmt":"2022-06-07T10:01:00","guid":{"rendered":"https:\/\/telemedi.com\/?post_type=tm-guide&#038;p=9643"},"modified":"2023-07-18T11:49:41","modified_gmt":"2023-07-18T09:49:41","slug":"endometrioza","status":"publish","type":"tm-guide","link":"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/endometrioza\/","title":{"rendered":"Endometrioza"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Jak TELEMEDI mo\u017ce pom\u00f3c Ci w przypadku endometriozy?&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Endometrioza jest bardzo trudna do rozpoznania. Lekarze, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 do\u015bwiadczenia w leczeniu endometriozy, mog\u0105 wyrz\u0105dzi\u0107 wiele szk\u00f3d, je\u015bli nie b\u0119d\u0105 jej odpowiednio leczy\u0107 i nie wyeliminuj\u0105 endometriozy w wystarczaj\u0105cym stopniu. Skorzystaj z mo\u017cliwo\u015bci wideokonsultacji z najlepszymi specjalistami TELEMEDI, kt\u00f3rzy wska\u017c\u0105 dalsz\u0105 drog\u0119 leczenia endometriozy.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"informacje\">Podstawowe informacje<\/h3>\n\n\n\n<section id=\"\" class=\"u-bg-white box-bold-section section--padding-default \">\n    <div class=\"container box-bold-section__background\">\n        <div class=\"box-bold-section__background box-bold-section__background u-bg-white\">\n            <div class=\"row columns-14\">\n                <div class=\"box-bold-section__content-container\">\n                    <div class=\"box-bold-section__border-box box-bold-section__border-box--blue u-bg-white\">\n                        \n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Podstawowe informacje<\/li>\n\n\n\n<li>Opis endometriozy<\/li>\n\n\n\n<li>Symptomy i konsekwencje endometriozy<\/li>\n\n\n\n<li>Leczenie endometriozy<\/li>\n\n\n\n<li>Przyczyny i czynniki ryzyka endometriozy<\/li>\n\n\n\n<li>Endometrioza i p\u0142odno\u015b\u0107<\/li>\n\n\n\n<li>Badania i diagnoza endometriozy<\/li>\n\n\n\n<li>Przebieg i rokowanie endometriozy<\/li>\n\n\n\n<li>Pytania i odpowiedzi<\/li>\n\n\n\n<li>\u0179r\u00f3d\u0142a<\/li>\n<\/ul>\n\n\n                    <\/div>\n                <\/div>\n            <\/div>\n        <\/div>\n<\/section>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"opis\"><strong>Endometrioza: opis<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>W endometriozie rozproszone skupiska kom\u00f3rek pochodz\u0105cych z wy\u015bci\u00f3\u0142ki macicy (endometrium) gromadz\u0105 si\u0119 poza jam\u0105 macicy. Te wysepki kom\u00f3rek nazywane s\u0105 ogniskami endometriozy. W zale\u017cno\u015bci od ich umiejscowienia lekarze rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 trzy g\u0142\u00f3wne rodzaje endometriozy:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Endometriosis genitalis interna: Ogniska endometriozy znajduj\u0105 si\u0119 w warstwie mi\u0119\u015bniowej \u015bciany macicy (myometrium). Lekarze okre\u015blaj\u0105 to mianem adenomiozy (adenomyosis uteri). Ponadto zmiany endometriozy w jajowodzie r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105 w przypadku endometriosis genitalis interna.<\/li>\n\n\n\n<li>Endometriosis genitalis externa: Najcz\u0119stsza posta\u0107 choroby. Zmiany endometriozy w okolicy narz\u0105d\u00f3w p\u0142ciowych (w miednicy), ale poza macic\u0105, np. w jajnikach, na wi\u0119zad\u0142ach podtrzymuj\u0105cych macic\u0119 lub w przestrzeni Douglasa (zag\u0142\u0119bienie mi\u0119dzy macic\u0105 a odbytem).<\/li>\n\n\n\n<li>Endometriosis extragenitalis: Ogniska endometriozy wyst\u0119puj\u0105 poza miednic\u0105 ma\u0142\u0105, na przyk\u0142ad w jelitach (endometrioza jelitowa), w p\u0119cherzu moczowym, moczowodach lub \u2013 bardzo rzadko \u2013 w p\u0142ucach, m\u00f3zgu, \u015bledzionie lub uk\u0142adzie kostnym.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Zmiany w endometriozie s\u0105 zale\u017cne od estrogen\u00f3w i zachowuj\u0105 si\u0119 jak b\u0142ona \u015bluzowa wewn\u0105trz jamy macicy: s\u0105 na przemian budowane i ponownie usuwane (z niewielkim krwawieniem) w ramach cyklu menstruacyjnego. Jednak resztki kom\u00f3rek i krew nie mog\u0105 by\u0107 wydalane przez pochw\u0119 \u2013 tak jak w przypadku zwyk\u0142ej b\u0142ony \u015bluzowej znajduj\u0105cej si\u0119 w jamie macicy. Czasami organizm mo\u017ce je \u0142atwo i niezauwa\u017calnie usun\u0105\u0107 (wch\u0142on\u0105\u0107 je do otaczaj\u0105cej tkanki i roz\u0142o\u017cy\u0107).<\/p>\n\n\n\n<p>Cz\u0119sto jednak pozosta\u0142o\u015bci tkanek i krew ze zmian endometrycznych powoduj\u0105 stan zapalny i zrosty, kt\u00f3re mog\u0105 powodowa\u0107 mniej lub bardziej dotkliwy b\u00f3l. Co wi\u0119cej, na przyk\u0142ad na jajnikach mog\u0105 powstawa\u0107 tzw. torbiele czekoladowe (endometriomy). Torbiele to zag\u0142\u0119bienia wype\u0142nione p\u0142ynem. U pacjentek z endometrioz\u0105 zag\u0142\u0119bienia te s\u0105 wype\u0142nione star\u0105, zakrzep\u0142\u0105 krwi\u0105 i dlatego wydaj\u0105 si\u0119 br\u0105zowawe. St\u0105d te\u017c ich nazwa: torbiele czekoladowe.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Endometrioza: cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Endometrioza jest uwa\u017cana za chorob\u0119 bardzo rozpowszechnion\u0105. Nie ma jednak wiarygodnych informacji na temat dok\u0142adnej cz\u0119stotliwo\u015bci wyst\u0119powania \u2013 zw\u0142aszcza \u017ce w wielu przypadkach zmiany endometriozy nie powoduj\u0105 \u017cadnych objaw\u00f3w i cz\u0119sto pozostaj\u0105 niewykryte. Lekarze szacuj\u0105 jednak, \u017ce w Polsce co roku pojawia si\u0119 oko\u0142o 20 000 nowych przypadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Zwykle mija du\u017co czasu, zanim endometrioza zostanie rozpoznana. Mi\u0119dzy wyst\u0105pieniem pierwszych objaw\u00f3w a postawieniem diagnozy mija \u015brednio dziesi\u0119\u0107 lat.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"symptomy\"><strong>Endometrioza: objawy i konsekwencje<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Rozrzucone wysepki endometriozy w wy\u015bci\u00f3\u0142ce macicy cz\u0119sto powoduj\u0105 mniej lub bardziej nasilone objawy u dotkni\u0119tych nimi kobiet. Jednak endometrioza mo\u017ce te\u017c przebiega\u0107 zupe\u0142nie bezobjawowo. Najwa\u017cniejsze objawy, kt\u00f3re mog\u0105 wyst\u0105pi\u0107 przy endometriozie, a tak\u017ce mo\u017cliwe konsekwencje tej choroby, to:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Silne b\u00f3le menstruacyjne: W przypadku endometriozy b\u00f3l i skurcze tu\u017c przed i w trakcie miesi\u0105czki mog\u0105 by\u0107 szczeg\u00f3lnie silne. Lekarze m\u00f3wi\u0105 wtedy o dysmenorrhoea. Silny b\u00f3l mog\u0105 powodowa\u0107 zw\u0142aszcza ogniska endometriozy w mi\u0119\u015bniach macicy. U niekt\u00f3rych kobiet b\u00f3l jest tak silny, \u017ce nie mog\u0105 one chodzi\u0107 do pracy i musz\u0105 przyjmowa\u0107 silne \u015brodki przeciwb\u00f3lowe.<\/li>\n\n\n\n<li>Inne b\u00f3le brzucha: Mniej lub bardziej silne b\u00f3le w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach brzucha mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119powa\u0107 w endometriozie niezale\u017cnie od miesi\u0105czki. Czasami b\u00f3l ten promieniuje do plec\u00f3w lub n\u00f3g. Objawy mog\u0105 by\u0107 spowodowane zrostami pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi organami w podbrzuszu, na przyk\u0142ad pomi\u0119dzy jajnikiem, jelitem i macic\u0105. Czasami zbite i mniej elastyczne struktury r\u00f3wnie\u017c powoduj\u0105 uporczywy b\u00f3l. Ponadto ogniska endometriozy mog\u0105 uwalnia\u0107 substancje zapalne, kt\u00f3re dodatkowo podra\u017cniaj\u0105 tkank\u0119 i mog\u0105 prowadzi\u0107 do b\u00f3lu.<\/li>\n\n\n\n<li>B\u00f3le podczas stosunku seksualnego: B\u00f3l podczas stosunku (dyspareunia) \u2013 czasem tylko po nim \u2013 to tak\u017ce cz\u0119ste objawy endometriozy. Dotkni\u0119te nim kobiety cz\u0119sto opisuj\u0105 je jako pieczenie lub skurcze. Przyczyn\u0105 s\u0105 cz\u0119sto ogniska endometriozy na elastycznych wi\u0119zad\u0142ach podtrzymuj\u0105cych, kt\u00f3re \u201ezakotwiczaj\u0105\u201d macic\u0119 w miednicy: mog\u0105 one wywo\u0142ywa\u0107 b\u00f3l, kiedy narz\u0105dy miednicy przesuwaj\u0105 si\u0119 podczas zwyk\u0142ego stosunku p\u0142ciowego. Dyskomfort mo\u017ce by\u0107 tak silny, \u017ce dotkni\u0119te nim kobiety ca\u0142kowicie powstrzymuj\u0105 si\u0119 od seksu.&nbsp;<\/li>\n\n\n\n<li>B\u00f3l przy oddawaniu moczu lub stolca: Rzadszymi objawami endometriozy s\u0105 b\u00f3l przy oddawaniu moczu oraz uczucie pe\u0142no\u015bci i b\u00f3l przy wypr\u00f3\u017cnianiu. S\u0105 one spowodowane przez ogniska endometriozy w p\u0119cherzu moczowym lub jelitach. Czasami, w zale\u017cno\u015bci od cyklu, pojawia si\u0119 te\u017c krew w moczu lub stolcu.<\/li>\n\n\n\n<li>Zm\u0119czenie i wyczerpanie: Silne lub cz\u0119ste objawy endometriozy mog\u0105 by\u0107 na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 bardzo obci\u0105\u017caj\u0105ce fizycznie. Mo\u017cliwe konsekwencje to og\u00f3lne wyczerpanie i zm\u0119czenie.<\/li>\n\n\n\n<li>Obci\u0105\u017cenie psychiczne: Opr\u00f3cz obci\u0105\u017cenia fizycznego, endometrioza cz\u0119sto oznacza tak\u017ce obci\u0105\u017cenie psychiczne. Wiele kobiet dotkni\u0119tych chorob\u0105 cierpi psychicznie z powodu silnego lub cz\u0119stego b\u00f3lu. Dzieje si\u0119 tak zw\u0142aszcza wtedy, gdy \u2013 zanim zostanie ustalona przyczyna dolegliwo\u015bci \u2013 konieczne s\u0105 niezliczone wizyty u lekarza, co niestety zdarza si\u0119 bardzo cz\u0119sto.<\/li>\n\n\n\n<li>Niep\u0142odno\u015b\u0107: Wiele kobiet z endometrioz\u0105 nie mo\u017ce zaj\u015b\u0107 w ci\u0105\u017c\u0119. Dok\u0142adna przyczyna tego stanu rzeczy nie jest znana. Istniej\u0105 jednak przes\u0142anki, \u017ce rozw\u00f3j jajeczek i wczesny rozw\u00f3j embrionalny mog\u0105 by\u0107 u tych pacjentek zaburzone.&nbsp;<\/li>\n\n\n\n<li>Nowotwory: Endometrioza jest chorob\u0105 \u0142agodn\u0105 i nie jest zwi\u0105zana z og\u00f3lnym zwi\u0119kszonym ryzykiem zachorowania na raka. Na pod\u0142o\u017cu endometriozy mo\u017ce jednak rozwin\u0105\u0107 si\u0119 nowotw\u00f3r z\u0142o\u015bliwy (najcz\u0119\u015bciej jest to rak jajnika), ale zdarza si\u0119 to bardzo rzadko. Zauwa\u017cono te\u017c, \u017ce endometrioza wyst\u0119puje czasem w po\u0142\u0105czeniu z r\u00f3\u017cnymi nowotworami. Nale\u017c\u0105 do nich rak nerkowokom\u00f3rkowy (najcz\u0119stsza forma raka nerki), guzy m\u00f3zgu, rak czarnej sk\u00f3ry (czerniak z\u0142o\u015bliwy), ch\u0142oniak nieziarniczy (forma ch\u0142oniaka) i rak piersi (rak sutka). Jednak kliniczne znaczenie tej obserwacji nie jest jeszcze znane.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"leczenie\"><strong>Endometrioza: leczenie<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Terapia endometriozy zawsze zale\u017cy od stopnia nasilenia objaw\u00f3w. Endometrioza, kt\u00f3ra zosta\u0142a wykryta przypadkowo i nie powoduje \u017cadnych problem\u00f3w, nie musi by\u0107 leczona. Leczenie jest jednak wskazane w przypadku:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>uporczywego b\u00f3lu,<\/li>\n\n\n\n<li>niespe\u0142nionego pragnienia posiadania dzieci,<\/li>\n\n\n\n<li>zaburzenia funkcji jakiego\u015b narz\u0105du (jajnika, moczowodu, jelita itd.) spowodowanego przez zmiany wywo\u0142ane endometrioz\u0105.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Stosowane s\u0105 \u015brodki chirurgiczne lub farmakologiczne. To, jak to leczenie endometriozy wygl\u0105da w poszczeg\u00f3lnych przypadkach, zale\u017cy od kilku czynnik\u00f3w. Opr\u00f3cz stopnia nasilenia objaw\u00f3w znaczenie ma tak\u017ce umiejscowienie zmian endometriozy i wiek kobiety. Lekarz bierze te\u017c pod uwag\u0119 to, czy pacjentka chce mie\u0107 dzieci, czy nie.<\/p>\n\n\n\n<p>Opr\u00f3cz operacji lub lek\u00f3w w leczeniu endometriozy bardzo pomocne mog\u0105 by\u0107 terapie psychosomatyczne: problemy emocjonalne i stres psychospo\u0142eczny mog\u0105 zwi\u0119ksza\u0107 b\u00f3l zwi\u0105zany z endometrioz\u0105 lub na odwr\u00f3t, to one mog\u0105 by\u0107 spowodowane chorob\u0105 lub przynajmniej jej sprzyja\u0107. Mo\u017ce to prowadzi\u0107 do b\u0142\u0119dnego ko\u0142a, kt\u00f3re znacznie obni\u017ca jako\u015b\u0107 \u017cycia pacjentek. Wczesne wsparcie i poradnictwo (np. psychologa, terapeuty b\u00f3lu, seksuologa itp.) mog\u0105 temu przeciwdzia\u0142a\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Leczenie endometriozy za pomoc\u0105 lek\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mo\u017cna przyjmowa\u0107 r\u00f3\u017cne leki na endometrioz\u0119, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 te\u017c r\u00f3\u017cnym celom: \u015brodki przeciwb\u00f3lowe s\u0105 u\u017cywane do u\u015bmierzania b\u00f3lu i skurcz\u00f3w w jamie brzusznej. Z drugiej strony leki hormonalne mog\u0105 spowolni\u0107 wzrost zmian endometriozy.<\/p>\n\n\n\n<p>Leki przeciwb\u00f3lowe: Wielu pacjentek z endometrioz\u0105 przyjmuje tak zwane niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAIDs), takie jak kwas acetylosalicylowy (ASA), ibuprofen czy diklofenak. Wykazano, \u017ce leki te pomagaj\u0105 w zwalczaniu silnego b\u00f3lu miesi\u0105czkowego. To, czy s\u0105 one skuteczne tak\u017ce w przypadku innych b\u00f3l\u00f3w zwi\u0105zanych z endometrioz\u0105, nie zosta\u0142o jeszcze naukowo udowodnione. Mo\u017cliwe skutki uboczne stosowania lek\u00f3w z grupy NLPZ to problemy \u017co\u0142\u0105dkowe, nudno\u015bci, b\u00f3le g\u0142owy i zaburzenia krzepni\u0119cia krwi. Dlatego preparaty nie powinny by\u0107 przyjmowane cz\u0119sto lub przez d\u0142u\u017cszy czas bez nadzoru lekarza.<\/p>\n\n\n\n<p>W przypadku bardzo silnego b\u00f3lu zwi\u0105zanego z endometrioz\u0105 lekarz czasami przepisuje tzw. opioidy. W zasadzie s\u0105 to bardzo silne \u015brodki przeciwb\u00f3lowe. Jednak ich skuteczno\u015b\u0107 w leczeniu b\u00f3lu zwi\u0105zanego z endometrioz\u0105 nie zosta\u0142 jednoznacznie udowodniony. Poza tym opioidy mog\u0105 powodowa\u0107 efekty uboczne, takie jak nudno\u015bci i wymioty, zaparcia i wahania ci\u015bnienia krwi. Przy d\u0142ugotrwa\u0142ym stosowaniu istnieje te\u017c ryzyko uzale\u017cnienia.<\/p>\n\n\n\n<p>Preparaty hormonalne: Hormonalne leczenie endometriozy jest odpowiednie dla pacjentek, kt\u00f3re nie chc\u0105 mie\u0107 dzieci. Podawane hormony hamuj\u0105 produkcj\u0119 hormon\u00f3w w jajnikach, a tym samym owulacj\u0119 i menstruacj\u0119. Przede wszystkim, hamowana jest produkcja estrogen\u00f3w. Poniewa\u017c zmiany endometryczne s\u0105 zale\u017cne od estrogen\u00f3w, s\u0105 one \u201eunieruchamiane\u201d podczas terapii hormonalnej. Objawy ust\u0119puj\u0105. Nie jest jeszcze jasne, czy terapia hormonalna mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c spowodowa\u0107 cofni\u0119cie si\u0119 zmian endometrycznych i ca\u0142kowity zanik endometriozy. Stosuje si\u0119 r\u00f3\u017cne preparaty hormonalne.<\/p>\n\n\n\n<p>Czasami lekarz zaleca pacjentkom z endometrioz\u0105 pewne hormonalne \u015brodki antykoncepcyjne, takie jak tabletki antykoncepcyjne lub plastry antykoncepcyjne. Niekt\u00f3re pigu\u0142ki antykoncepcyjne mog\u0105 by\u0107 przyjmowane w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y (bez przerwy). Mo\u017ce to by\u0107 zalet\u0105 w leczeniu endometriozy, poniewa\u017c krwawienie z odstawienia (krwawienie po zako\u0144czeniu cyklu opakowania tabletek) mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c bardzo bolesne dla pacjentek.<\/p>\n\n\n\n<p>Inne preparaty hormonalne, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 stosowane w terapii endometriozy, to tzw. analogi GnRH. Podobnie jak hormonalne \u015brodki antykoncepcyjne, mog\u0105 one z\u0142agodzi\u0107 objawy endometriozy. Maj\u0105 one jednak powa\u017cniejsze skutki uboczne: powoduj\u0105 one objawy, kt\u00f3re cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 w okresie menopauzy (wahania nastroju, uderzenia gor\u0105ca, zaburzenia snu, sucho\u015b\u0107 pochwy). Ponadto analogi GnRH mog\u0105 zmniejsza\u0107 g\u0119sto\u015b\u0107 ko\u015bci, je\u015bli s\u0105 stosowane przez d\u0142u\u017cszy czas.<\/p>\n\n\n\n<p>Preparaty progestagenowe (hormony lutealne), takie jak dienogest czy dydrogesteron, r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 z\u0142agodzi\u0107 b\u00f3l zwi\u0105zany z endometrioz\u0105. Przyjmuje si\u0119 je w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y w postaci tabletek. Je\u015bli b\u00f3l utrzymuje si\u0119 po operacji endometriozy, do macicy mo\u017ce zosta\u0107 wprowadzona wk\u0142adka domaciczna zawieraj\u0105ca progestagen (hormonalna wk\u0142adka domaciczna z lewonorgestrelem). Czasami pomaga to lepiej ni\u017c nawet operacja. Mo\u017cliwe skutki uboczne stosowania progestagen\u00f3w to na przyk\u0142ad krwawienia mi\u0119dzymiesi\u0105czkowe, b\u00f3le g\u0142owy, wahania nastroju i spadek zainteresowania seksualnego (utrata libido).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Chirurgiczne leczenie endometriozy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Operacja mo\u017ce by\u0107 wskazana, je\u015bli endometrioza powoduje powa\u017cne objawy lub niep\u0142odno\u015b\u0107. Operacja jest te\u017c zwykle nieunikniona w przypadku \u201eczekoladowych torbieli\u201d jajnik\u00f3w (samo leczenie hormonalne nie jest tu wystarczaj\u0105ce). To samo dotyczy sytuacji, gdy endometrioza zaatakowa\u0142a jelita lub p\u0119cherz moczowy i zaburza funkcjonowanie tych narz\u0105d\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Je\u015bli endometrioza wros\u0142a g\u0142\u0119boko w tkanki innych narz\u0105d\u00f3w (np. pochwy, p\u0119cherza moczowego, jelit), operacja powinna by\u0107 przeprowadzona w klinikach, kt\u00f3re maj\u0105 du\u017ce do\u015bwiadczenie w takich operacjach.<\/p>\n\n\n\n<p>Celem operacji na endometrioz\u0119 jest jak najdok\u0142adniejsze usuni\u0119cie rozproszonych wysepek endometrialnych \u2013 za pomoc\u0105 lasera, pr\u0105du elektrycznego lub skalpela. Czasami konieczne jest tak\u017ce usuni\u0119cie cz\u0119\u015bci narz\u0105d\u00f3w dotkni\u0119tych chorob\u0105 (jajowod\u00f3w itp.). Zabieg ten jest zwykle wykonywany w ramach laparoskopii. Rzadziej konieczne jest du\u017ce naci\u0119cie jamy brzusznej (laparotomia).<\/p>\n\n\n\n<p>Je\u015bli endometrioza powoduje bardzo powa\u017cne objawy, inne metody leczenia nie pomagaj\u0105 i nie ma ch\u0119ci posiadania dzieci, niekt\u00f3re kobiety decyduj\u0105 si\u0119 na ca\u0142kowite usuni\u0119cie macicy (histerektomia). Czasami objawy ust\u0119puj\u0105, ale nie zawsze. Wtedy mog\u0105 zosta\u0107 usuni\u0119te tak\u017ce jajniki. Pozbawia to zmiany endometryczne estrogen\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 im potrzebne do wzrostu (jajniki s\u0105 g\u0142\u00f3wnym producentem tych hormon\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n<p>Usuni\u0119cie jajnik\u00f3w powoduje jednak, \u017ce pacjentka gwa\u0142townie wchodzi w okres menopauzy. Dlatego nale\u017cy bardzo uwa\u017cnie rozwa\u017cy\u0107 t\u0119 radykaln\u0105 operacj\u0119. Je\u015bli po operacji wyst\u0105pi\u0105 bardzo nasilone objawy menopauzy, kobieta mo\u017ce przyjmowa\u0107 preparaty estrogenowe, by im przeciwdzia\u0142a\u0107. Jednak mog\u0105 one r\u00f3wnie\u017c spowodowa\u0107 powr\u00f3t objaw\u00f3w endometriozy.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Leki plus operacja<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Czasami \u0142\u0105czy si\u0119 leczenie farmakologiczne i chirurgiczne endometriozy. Pacjentki otrzymuj\u0105 preparaty hormonalne (g\u0142\u00f3wnie analogi GnRH) przed lub po laparoskopii. Wst\u0119pne leczenie hormonalne ma na celu jak najwi\u0119ksze zmniejszenie rozmiar\u00f3w zmian endometrycznych. Leczenie hormonalne po operacji ma za zadanie usuni\u0119cie pozosta\u0142ych zmian endometriozy i zapobieganie tworzeniu si\u0119 nowych.<\/p>\n\n\n\n<p>Jak dot\u0105d jednak badania nie wykaza\u0142y, \u017ce po\u0142\u0105czenie leczenia hormonalnego i laparoskopii jest bardziej obiecuj\u0105ce ni\u017c sama operacja \u2013 ani pod wzgl\u0119dem b\u00f3lu, ani pod wzgl\u0119dem szans na zaj\u015bcie w ci\u0105\u017c\u0119. Ponadto u niekt\u00f3rych chorych leczenie hormonalne wywo\u0142a\u0142o efekty uboczne.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Endometrioza: terapie uzupe\u0142niaj\u0105ce<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Niekt\u00f3re kobiety z endometrioz\u0105 stosuj\u0105 alternatywne lub uzupe\u0142niaj\u0105ce terapie w walce z objawami choroby. Nale\u017c\u0105 do nich: ro\u015bliny lecznicze i homeopatia, akupunktura, techniki relaksacyjne i \u0107wiczenia (takie jak joga czy tai-chi), psychologiczne treningi radzenia sobie z b\u00f3lem, zabiegi chiropraktyczne i TENS (przezsk\u00f3rna elektryczna stymulacja nerw\u00f3w). Pomocne mog\u0105 by\u0107 tak\u017ce zmiany w stylu \u017cycia (wi\u0119cej ruchu, redukcja stresu itp.).<\/p>\n\n\n\n<p>Wskaz\u00f3wka: B\u00f3l zwi\u0105zany z endometrioz\u0105 mo\u017cna czasem z\u0142agodzi\u0107, stosuj\u0105c leczenie ciep\u0142em, np. butelk\u0105 z gor\u0105c\u0105 wod\u0105, ok\u0142adem lub ciep\u0142\u0105 k\u0105piel\u0105. Ciep\u0142o ma dzia\u0142anie uspokajaj\u0105ce, rozlu\u017aniaj\u0105ce i przeciwskurczowe.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"przyczyny\"><strong>Endometrioza: przyczyny i czynniki ryzyka<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Pomimo intensywnych bada\u0144, nadal nie wiadomo dok\u0142adnie, jak rozwija si\u0119 endometrioza. Istniej\u0105 jednak r\u00f3\u017cne teorie. Jedn\u0105 z nich jest tzw. teoria przeniesienia lub transplantacji.<\/p>\n\n\n\n<p>Zak\u0142ada ona, \u017ce kom\u00f3rki endometrium s\u0105 przenoszone z jamy macicy do innych cz\u0119\u015bci cia\u0142a. Powinno si\u0119 to odbywa\u0107 albo poprzez system kr\u0105\u017cenia krwi, albo poprzez \u201eodwrotn\u0105\u201d (retrograde) menstruacj\u0119 \u2013 czyli poprzez cofanie si\u0119 krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej. W rzeczywisto\u015bci wiemy, \u017ce taka wsteczna menstruacja wyst\u0119puje u dziewi\u0119ciu na dziesi\u0119\u0107 kobiet. Teoretycznie jest wi\u0119c ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce kom\u00f3rki \u015bluz\u00f3wki macicy mog\u0105 w ten spos\u00f3b przedosta\u0107 si\u0119 do jamy brzusznej.<\/p>\n\n\n\n<p>Teoria metaplazji kontrastuje z teori\u0105 transplantacji: wed\u0142ug tej teorii kom\u00f3rki b\u0142ony \u015bluzowej zmian endometriozy rozwijaj\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio w miejscu ich powstania (na przyk\u0142ad w jajnikach), czyli nie s\u0105 tam przenoszone z macicy. Zamiast tego z nieznanych powod\u00f3w uwa\u017ca si\u0119, \u017ce rozwijaj\u0105 si\u0119 one na miejscu z kom\u00f3rek, kt\u00f3re powsta\u0142y z tej samej embrionalnej linii kom\u00f3rkowej, co kom\u00f3rki b\u0142ony \u015bluzowej macicy podczas rozwoju w \u0142onie matki. To mo\u017ce wyja\u015bnia\u0107, dlaczego endometrioza mo\u017ce wyst\u0119powa\u0107 tak\u017ce u m\u0119\u017cczyzn (cho\u0107 niezwykle rzadko) \u2013 pierwotna tkanka embrionalna znajduje si\u0119 tak\u017ce u nich.<\/p>\n\n\n\n<p>Inne czynniki mog\u0105 przyczyni\u0107 si\u0119 do rozwoju endometriozy, np. zaburzona interakcja hormon\u00f3w. Dyskutuje si\u0119 te\u017c o nieprawid\u0142owym funkcjonowaniu uk\u0142adu odporno\u015bciowego: normalnie uk\u0142ad odporno\u015bciowy dba o to, by kom\u00f3rki z danego narz\u0105du nie mog\u0142y si\u0119 osiedli\u0107 w innych cz\u0119\u015bciach cia\u0142a. Ponadto u niekt\u00f3rych pacjentek mo\u017cna wykry\u0107 we krwi przeciwcia\u0142a przeciwko endometrium. Przeciwcia\u0142a te wywo\u0142uj\u0105 stan zapalny w obszarze zmian endometriozy. Jednak nie wiadomo jeszcze, czy te przeciwcia\u0142a s\u0105 przyczyn\u0105, czy skutkiem endometriozy.<\/p>\n\n\n\n<p>Czynniki genetyczne r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 odgrywa\u0107 rol\u0119 w rozwoju endometriozy. Czasami choroba wyst\u0119puje u kilku kobiet w jednej rodzinie. Nie ma jednak dowod\u00f3w na to, \u017ce endometrioza jest bezpo\u015brednio dziedziczna.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"endometrioza\"><strong>Endometrioza i pragnienie posiadania dzieci<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Wiele kobiet z endometrioz\u0105 bezskutecznie pr\u00f3buje zaj\u015b\u0107 w ci\u0105\u017c\u0119. W takich przypadkach eksperci zazwyczaj zalecaj\u0105 operacj\u0119: je\u015bli rozproszone endometrium zostanie usuni\u0119te chirurgicznie, mo\u017ce to zwi\u0119kszy\u0107 szanse na zaj\u015bcie w ci\u0105\u017c\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p>Jednak leczenie endometriozy samymi lekami tego nie za\u0142atwi. Leczenie hormonalne analogami GnRH po operacji r\u00f3wnie\u017c nie poprawia p\u0142odno\u015bci pacjentek.<\/p>\n\n\n\n<p>U niekt\u00f3rych kobiet po operacji tworz\u0105 si\u0119 nowe zmiany endometryczne, przez co nie dochodzi do ci\u0105\u017cy. W takim przypadku nie nale\u017cy powtarza\u0107 operacji. Zamiast tego eksperci radz\u0105 kobietom dotkni\u0119tym chorob\u0105, by spr\u00f3bowa\u0142y sztucznego zap\u0142odnienia.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"badania\"><strong>Endometrioza: badania i diagnostyka<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Je\u015bli podejrzewa si\u0119 endometrioz\u0119, kobieta powinna uda\u0107 si\u0119 do ginekologa. Podczas szczeg\u00f3\u0142owej konsultacji ginekolog najpierw przeprowadzi wywiad z pacjentk\u0105 (anamnez\u0119). Ginekolog poprosi mi\u0119dzy innymi o szczeg\u00f3\u0142owy opis objaw\u00f3w (silny b\u00f3l menstruacyjny, b\u00f3l podczas stosunku seksualnego itp.). Lekarz zapyta te\u017c, od jak dawna wyst\u0119puj\u0105 objawy i jak bardzo przeszkadzaj\u0105 w codziennym \u017cyciu i ewentualnym zwi\u0105zku. Lekarz zapyta te\u017c, czy w rodzinie zdiagnozowano ju\u017c endometrioz\u0119 (np. u matki lub siostry).<\/p>\n\n\n\n<p>Nast\u0119pnym krokiem jest badanie ginekologiczne. Polega to na tym, \u017ce lekarz dotyka \u015bciany brzucha, pochwy, szyjki macicy i odbytu. Mo\u017ce to da\u0107 mu wskaz\u00f3wki dotycz\u0105ce b\u00f3lu, stwardnie\u0144 lub zrost\u00f3w w tych miejscach.<\/p>\n\n\n\n<p>Lekarz mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c uzyska\u0107 cenne informacje dzi\u0119ki badaniom ultrasonograficznym przez pow\u0142oki brzuszne i pochw\u0119 (sonografia przezpochwowa). Cz\u0119sto mo\u017cliwe jest wykrycie wi\u0119kszych zmian endometriozy, a tak\u017ce torbieli i zrost\u00f3w. USG przezpochwowe jest szczeg\u00f3lnie przydatne do wykrywania torbieli w jajnikach. Przezpochwowe USG jest tak\u017ce konieczne, je\u015bli podejrzewa si\u0119 zmiany endometryczne w mi\u0119\u015bniowej \u015bcianie macicy (adenomiaza).<\/p>\n\n\n\n<p>Je\u015bli lekarz podejrzewa endometrioz\u0119 w uk\u0142adzie moczowym, zbada r\u00f3wnie\u017c nerki za pomoc\u0105 USG. Je\u015bli ogniska endometriozy zw\u0119\u017caj\u0105 moczowody, mocz mo\u017ce cofa\u0107 si\u0119 do nerki i uszkadza\u0107 ten narz\u0105d.<\/p>\n\n\n\n<p>Je\u015bli podejrzewa si\u0119 endometrioz\u0119, lekarz cz\u0119sto pobiera pr\u00f3bk\u0119 tkanki z podejrzanych miejsc i poddaje j\u0105 badaniu laboratoryjnemu na obecno\u015b\u0107 tkanki endometrycznej (histologia). Pr\u00f3bka jest zwykle pobierana podczas laparoskopii. Badanie tkanki mo\u017ce wykaza\u0107, czy jest to rzeczywi\u015bcie endometrioza, czy mo\u017ce inna choroba (by\u0107 mo\u017ce nowotworowa).<\/p>\n\n\n\n<p>W niekt\u00f3rych przypadkach przydatne mog\u0105 by\u0107 dalsze badania w kierunku endometriozy. Na przyk\u0142ad je\u015bli podejrzewa si\u0119, \u017ce dotkni\u0119te s\u0105 p\u0119cherz moczowy lub odbyt, wyja\u015bnienia mo\u017ce dostarczy\u0107 cystoskopia lub rektoskopia. Bardzo rzadko opr\u00f3cz ultrad\u017awi\u0119k\u00f3w stosuje si\u0119 inne metody obrazowania (rezonans magnetyczny, tomografi\u0119 komputerow\u0105).<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"przebieg\"><strong>Endometrioza: przebieg i rokowanie<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Endometrioza jest zazwyczaj przewlek\u0142a. Nie mo\u017cna przewidzie\u0107, jak rozwinie si\u0119 ona w poszczeg\u00f3lnych przypadkach. U niekt\u00f3rych kobiet zmiany endometryczne znikaj\u0105 samoistnie bez leczenia. U innych choroba post\u0119puje: rozproszone wysepki b\u0142ony \u015bluzowej stale rosn\u0105, rozprzestrzeniaj\u0105 si\u0119 i mog\u0105 zaatakowa\u0107 r\u00f3\u017cne narz\u0105dy. Mo\u017ce to powodowa\u0107 konieczno\u015b\u0107 powtarzania operacji.<\/p>\n\n\n\n<p>Dzi\u0119ki odpowiedniej terapii objawy endometriozy mog\u0105 zosta\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w z\u0142agodzone. Jednak uwolnienie od objaw\u00f3w nie zawsze jest trwa\u0142e: je\u015bli endometrioza by\u0142a skutecznie leczona hormonami, objawy cz\u0119sto powracaj\u0105 po odstawieniu lek\u00f3w. Operacja te\u017c nie jest gwarancj\u0105 trwa\u0142ego uwolnienia od objaw\u00f3w: u prawie czterech na pi\u0119\u0107 kobiet w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat po operacji tworz\u0105 si\u0119 nowe zmiany endometryczne.<\/p>\n\n\n\n<p>Jednak\u017ce wraz z nadej\u015bciem menopauzy endometrioza u wi\u0119kszo\u015bci kobiet ust\u0119puje.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"pytania\"><strong>Pytania i odpowiedzi<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p><strong>Jak niebezpieczna jest endometrioza?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Endometrioza jest chorob\u0105 \u0142agodn\u0105. Mimo to nale\u017cy j\u0105 leczy\u0107, poniewa\u017c opr\u00f3cz b\u00f3lu mo\u017ce ona prowadzi\u0107 do zrost\u00f3w w jamie brzusznej lub by\u0107 przyczyn\u0105 niep\u0142odno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Czy mo\u017cna umrze\u0107 z powodu endometriozy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Endometrioza jest chorob\u0105 \u201e\u0142agodn\u0105\u201d. Oznacza to, \u017ce kobiety nie mog\u0105 od tego umrze\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kiedy ko\u0144czy si\u0119 endometrioza?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Objawy endometriozy s\u0105 najbardziej widoczne w wieku rozrodczym i zwykle zmniejszaj\u0105 si\u0119 wraz z zanikiem miesi\u0105czki (menopauza). Poniewa\u017c w okresie menopauzy jajniki naturalnie produkuj\u0105 mniej estrogenu, objawy mog\u0105 ust\u0105pi\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Czy mo\u017cna zachorowa\u0107 na endometrioz\u0119 po menopauzie?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Endometrioza rozwija si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od poziomu \u017ce\u0144skich hormon\u00f3w p\u0142ciowych (estrogen\u00f3w). Bez wp\u0142ywu estrogen\u00f3w endometrioza wyst\u0119puje niezwykle rzadko. Dlatego po menopauzie, je\u015bli hormony nie s\u0105 podawane w postaci tabletek lub plastr\u00f3w, choroba zwykle przechodzi w stan spoczynku.<\/p>\n\n\n\n<p>Przeczytaj tak\u017ce o:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-telemedi wp-block-embed-telemedi\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"jBrV7KEbCV\"><a href=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/zielony-stolec-czy-jest-oznaka-choroby\/\">Zielony stolec &#8211; czy&nbsp;jest oznak\u0105 choroby?<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8222;Zielony stolec &#8211; czy&nbsp;jest oznak\u0105 choroby?&#8221; &#8212; Telemedi\" src=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/zielony-stolec-czy-jest-oznaka-choroby\/embed\/#?secret=SfRgmDuf1R#?secret=jBrV7KEbCV\" data-secret=\"jBrV7KEbCV\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-telemedi wp-block-embed-telemedi\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"o9xH4XL8ec\"><a href=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/jak-wywolac-okres-czy-przyspieszenie-okresu-jest-mozliwe\/\">Jak wywo\u0142a\u0107 okres &#8211; czy&nbsp;przyspieszenie okresu jest mo\u017cliwe?<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8222;Jak wywo\u0142a\u0107 okres &#8211; czy&nbsp;przyspieszenie okresu jest mo\u017cliwe?&#8221; &#8212; Telemedi\" src=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/jak-wywolac-okres-czy-przyspieszenie-okresu-jest-mozliwe\/embed\/#?secret=LlrqFfiCzb#?secret=o9xH4XL8ec\" data-secret=\"o9xH4XL8ec\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-telemedi wp-block-embed-telemedi\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"lWOyYnT50s\"><a href=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/bol-po-prawej-stronie-brzucha-co-moze-oznaczac\/\">B\u00f3l po&nbsp;prawej stronie brzucha &#8211; co&nbsp;mo\u017ce oznacza\u0107?<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8222;B\u00f3l po&nbsp;prawej stronie brzucha &#8211; co&nbsp;mo\u017ce oznacza\u0107?&#8221; &#8212; Telemedi\" src=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/bol-po-prawej-stronie-brzucha-co-moze-oznaczac\/embed\/#?secret=DeDT8BmyDP#?secret=lWOyYnT50s\" data-secret=\"lWOyYnT50s\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-telemedi wp-block-embed-telemedi\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"dKwAKjAVpW\"><a href=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/krew-w-moczu\/\">Krew w&nbsp;moczu<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8222;Krew w&nbsp;moczu&#8221; &#8212; Telemedi\" src=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/krew-w-moczu\/embed\/#?secret=aXUO3Zyeww#?secret=dKwAKjAVpW\" data-secret=\"dKwAKjAVpW\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-telemedi wp-block-embed-telemedi\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"d7prWyzDvK\"><a href=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/zwolnienie-lekarskie-wstecz\/\">Zwolnienie lekarskie wstecz<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8222;Zwolnienie lekarskie wstecz&#8221; &#8212; Telemedi\" src=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/zwolnienie-lekarskie-wstecz\/embed\/#?secret=Mwxv0YcO3S#?secret=d7prWyzDvK\" data-secret=\"d7prWyzDvK\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-telemedi wp-block-embed-telemedi\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"ha70RKITBP\"><a href=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/uczucie-pieczenia-przy-oddawaniu-moczu\/\">Uczucie pieczenia przy oddawaniu moczu<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8222;Uczucie pieczenia przy oddawaniu moczu&#8221; &#8212; Telemedi\" src=\"https:\/\/telemedi.com\/pl\/poradnik\/uczucie-pieczenia-przy-oddawaniu-moczu\/embed\/#?secret=jewXnb7sdU#?secret=ha70RKITBP\" data-secret=\"ha70RKITBP\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<h3 class=\"h3 h3--content-tag wp-block-heading\" id=\"\u017ar\u00f3d\u0142a\"><strong>\u0179r\u00f3d\u0142a<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Grzegorz H Br\u0119borowicz, Beata Banaszewska: Po\u0142o\u017cnictwo i ginekologia. T. 2, Ginekologia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007.<\/li>\n\n\n\n<li>Antoni Palaty\u0144ski: Endometrioza. Warszawa: Pa\u0144stwowy Zak\u0142ad Wydawnictw Lekarskich, 1990.<\/li>\n\n\n\n<li>Bulletti C, Coccia ME, Battistoni S, Borini A (August 2010). &#8222;Endometriosis and infertility&#8221;. Journal of Assisted Reproduction and Genetics. 27.<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":9644,"template":"","tags":[409,4],"guide_category":[221],"class_list":["post-9643","tm-guide","type-tm-guide","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","tag-endometrioza","tag-poradnik","guide_category-problemy-intymne"],"acf":[],"lang":"pl","translations":{"pl":9643},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/tm-guide\/9643","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/tm-guide"}],"about":[{"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/types\/tm-guide"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/users\/6"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/media\/9644"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/media?parent=9643"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/tags?post=9643"},{"taxonomy":"guide_category","embeddable":true,"href":"https:\/\/telemedi.com\/tm-api\/wp\/v2\/guide_category?post=9643"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}