Kleszcze w mieście – czy można je spotkać w parkach?

Kleszcze coraz częściej występują nie tylko w lasach, ale także w parkach miejskich. Dowiedz się, gdzie można je spotkać, jakie choroby przenoszą, jak prawidłowo usunąć kleszcza oraz jak skutecznie chronić siebie i bliskich podczas spacerów po terenach zielonych.

Tak — kleszcze w mieście można spotkać w parkach, na skwerach i osiedlowych terenach zielonych, więc ryzyko ukąszenia dotyczy także zwykłego spaceru z dzieckiem, psem lub codziennej drogi przez zieleń miejską. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie występują one wyłącznie w lasach i na łąkach; badania prowadzone w polskich miastach pokazują, że pajęczaki te coraz częściej pojawiają się również w przestrzeni miejskiej.

Jeśli korzystasz z parków, spacerujesz z psem albo chcesz bezpieczniej planować czas na świeżym powietrzu, znajdziesz tu najważniejsze informacje: gdzie kleszcze występują najczęściej, jakie mają siedliska i kiedy są najbardziej aktywne, jakie choroby mogą przenosić, jak prawidłowo usunąć kleszcza oraz jak skutecznie ograniczyć ryzyko ukąszenia. To wiedza przydatna nie tylko podczas wyjazdu do lasu, ale też na co dzień, bo kontakt z kleszczem w mieście może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.

Parki miejskie – gdzie i kiedy można spotkać kleszcze?

Kleszcze najlepiej czują się w miejscach wilgotnych, zacienionych i porośniętych wysoką roślinnością. Ich naturalnym środowiskiem kleszczy jest gęsta roślinność, a najłatwiej znaleźć je nisko nad ziemią. Wbrew powszechnej opinii nie spadają z drzew – najczęściej czekają na żywiciela w trawie, niskich krzewach oraz ściółce. Zwykle zajmują rośliny na wysokości około 30–50 cm, dlatego ryzyko kontaktu wzrasta przy przechodzeniu przez wysoką trawę.

Typowe miejsca występowania kleszczy w parkach miejskich to:

• obrzeża ścieżek spacerowych,
• wysokie trawy,
• gęste krzewy,
• zarośla,
• miejsca z dużą ilością opadłych liści,
• tereny w pobliżu zbiorników wodnych.

Sezon aktywności kleszczy rozpoczyna się zwykle już w marcu, gdy temperatura przekracza około 5–7°C, i trwa nawet do listopada. Największą aktywność obserwuje się wiosną oraz jesienią, jednak łagodne zimy sprawiają, że pojedyncze osobniki mogą być aktywne przez cały rok. Aktywność może utrzymywać się także zimą przy łagodnej pogodzie. Najczęściej atakują między 8–12 oraz 16–20.

Na liczebność kleszczy w miastach wpływają między innymi:

• coraz cieplejszy klimat,
• łagodne zimy,
• duża liczba ptaków i gryzoni będących żywicielami,
• obecność jeży, lisów i saren odwiedzających miejskie tereny zielone.

Pasożyty mogą być też przenoszone przez zwierzęta, w tym domowe, z lesie do ogrodzie.

Badania prowadzone w polskich miastach wykazały, że zagęszczenie kleszczy w niektórych parkach może być porównywalne z terenami leśnymi. To pokazuje, co okazuje się także w miejskich parkach: ich obecność nie oznacza rezygnacji ze spacerów na świeżym powietrzu, ale wymaga szczególną ostrożność.

Kleszcz pospolity

Najczęściej spotykanym gatunkiem w Polsce jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), należący do podgromady roztoczy.

Dorosła samica przed pobraniem krwi ma około 3–4 mm długości, natomiast po żerowaniu może zwiększyć swoje rozmiary nawet kilkukrotnie. Samce są mniejsze i ciemniejsze.

Cykl rozwojowy kleszcza obejmuje cztery stadia:

• jajo,
• larwy,
• nimfy,
• postać dorosła.

Każde stadium, z wyjątkiem jaja, wymaga pobrania krwi od żywiciela, a larwy i nimfy również żerują na żywicielu; cały ten proces trwa od kilku miesięcy do 3 lat.

Największą aktywność kleszcz pospolity wykazuje od kwietnia do czerwca oraz od września do października.

Może przenosić patogeny, w tym bakterie i wirusy, które wywołują poważne choroby, między innymi:

• boreliozę,
• kleszczowe zapalenie mózgu,
• anaplazmozę,
• babeszjozę,
• riketsjozy.

W Polsce odsetek osobników zakażonych boreliozą może sięgać nawet kilkudziesięciu procent, a około 30% kleszczy bywa zakażonych chorobami.

Kleszcz łąkowy

Drugim często spotykanym gatunkiem jest kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus).

Jest większy od kleszcza pospolitego i posiada charakterystyczny jasny wzór na grzbiecie, dzięki czemu łatwiej go rozpoznać.

Największą aktywność wykazuje wczesną wiosną oraz jesienią, a kleszcza łąkowego można spotkać już w marcu, jeśli warunki są sprzyjające.

Najczęściej występuje:

• na łąkach,
• w wysokich trawach,
• na obrzeżach parków,
• w pobliżu terenów podmokłych.

W przeciwieństwie do kleszcza pospolitego częściej pasożytuje na większych ssakach, jednak może również atakować ludzi. Może też przenosić groźne choroby, a u części osobników stwierdza się bakterie Rickettsia — według badań nawet u 64% kleszczy łąkowych.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Jedną z najgroźniejszych chorób przenoszonych przez kleszcze jest kleszczowe zapalenie mózgu (KZM).

Jest to wirusowa choroba atakująca ośrodkowy układ nerwowy, a kleszcze podczas żerowania przekazują wirusy wraz ze ślinie.

Pierwsze objawy przypominają grypę i mogą obejmować:

• gorączkę,
• bóle mięśni,
• bóle głowy,
• osłabienie,
• nudności.

U części pacjentów po kilku dniach rozwija się druga faza choroby, w której dochodzi do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu. Takie zakażenie może mieć poważne konsekwencji i długotrwale wpłynąć na zdrowie, a niekiedy długotrwale utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Nie istnieje leczenie przyczynowe KZM – stosuje się leczenie objawowe oraz monitorowanie stanu chorego.

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania jest szczepienie ochronne, szczególnie zalecane osobom często przebywającym na terenach zielonych, dlatego profilaktyka jest ważne zwłaszcza dla mieszkańców regularnie korzystających z parków i skwerów.

Kleszcze w Łazienkach Królewskich – studium przypadku

Jednym z najlepiej przebadanych miejsc pod względem obecności kleszczy są warszawskie Łazienki Królewskie.

Badania prowadzone przez polskich naukowców wykazały obecność licznych populacji kleszcza pospolitego; w niektórych badaniach notowano w Warszawie około 34 osobników na 100 m², a co trzeci kleszcz może być zakażony drobnoustrojami wywołującymi choroby, w tym boreliozę.

Na dużą liczbę kleszczy wpływają:

• rozległe tereny zielone,
• obecność ptaków,
• liczne wiewiórki,
• jeże,
• odpowiednia wilgotność środowiska.

Podobne wyniki uzyskano również w innych dużych parkach miejskich w Polsce, co potwierdza, że ryzyko ukąszenia nie dotyczy wyłącznie lasów.

Co zrobić po ugryzieniu kleszcza?

Im szybciej usuniemy kleszcza po ukąszenia lub ugryzienia, tym mniejsze ryzyko przeniesienia niektórych drobnoustrojów.

Do usuwania najlepiej wykorzystać:

• cienką pęsetę,
• specjalną kartę do usuwania kleszczy,
• lasso do usuwania kleszczy,
• dedykowany chwytak.

Kleszcza należy chwycić jak najbliżej skóry żywiciela i zdecydowanym, ale delikatnym ruchem wyciągnąć pionowo do góry, bez zgniatania. Nie należy wykręcać pasożyta.

Po usunięciu:

• zdezynfekuj miejsce ukąszenia,
• umyj ręce,
• obserwuj skórę przez około 30 dni; jeśli zauważymy niepokojące zmiany na ciele, trzeba skonsultować się z lekarzem.

Do lekarza należy zgłosić się, jeśli pojawią się:

• rumień wędrujący,
• gorączka,
• bóle stawów,
• silne bóle głowy,
• objawy neurologiczne.

Nie zaleca się smarowania kleszcza tłuszczem, alkoholem ani przypalania go, bo jego ślina zawiera substancje ułatwiające żerowanie i mogące zwiększać ryzyko zakażenia.

Jak zmniejszyć ryzyko ukąszenia w parkach miejskich?

Spacer po parku nie musi oznaczać dużego ryzyka, jeśli pamiętamy o kilku prostych zasadach i nawet podczas aktywności na świeżym powietrzu stosujemy odpowiednie nawyki ochronne.

Przed wyjściem warto:

• założyć długie spodnie i ubrania zakrywające jak najwięcej skóry,
• wybrać jasną odzież, na której łatwiej zauważyć kleszcza,
• założyć pełne obuwie,
• stosować repelenty przeznaczone na skórę lub ubranie.

Szczególną ostrożność warto zachować zwłaszcza przy przechodzeniu przez wysoką trawę i zarośla.

Po powrocie do domu należy dokładnie sprawdzić całe ciało pod kątem kleszczy, zwracając szczególną uwagę na:

• pachwiny,
• pachy,
• zgięcia kolan,
• okolice uszu,
• skórę głowy.

Ukąszenia bywają bezbolesne, dlatego łatwo je przeoczyć.

W ograniczaniu liczby kleszczy pomagają również odpowiednie działania zarządców parków, takie jak:

• regularne koszenie wysokiej trawy,
• usuwanie nadmiaru zarośli,
• utrzymywanie ścieżek spacerowych,
• prowadzenie kampanii edukacyjnych dla mieszkańców.

Gdzie szukać wiarygodnych informacji?

Najbardziej aktualne informacje dotyczące kleszczy oraz chorób odkleszczowych publikują między innymi:

• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH,
• Główny Inspektorat Sanitarny,
• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego,
• Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC),
• Światowa Organizacja Zdrowia (WHO).

Publikacje tych instytucji opierają się na aktualnych badaniach naukowych i stanowią wiarygodne źródło wiedzy.

Podsumowanie

Kleszcze nie są już wyłącznie mieszkańcami lasów. Coraz częściej występują również w parkach miejskich, gdzie znajdują odpowiednie warunki do rozwoju. Spacer po miejskiej zieleni nie powinien jednak budzić niepotrzebnego niepokoju – wystarczy pamiętać o kilku prostych zasadach profilaktyki.

Stosowanie repelentów, odpowiedni ubiór oraz dokładne obejrzenie skóry po powrocie do domu znacząco zmniejszają ryzyko chorób odkleszczowych. W przypadku ukąszenia najważniejsze jest szybkie i prawidłowe usunięcie kleszcza oraz obserwacja miejsca wkłucia przez kolejne tygodnie.