Kleszczowe zapalenie mózgu — co warto wiedzieć?

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to groźna choroba wirusowa przenoszona przez kleszcze. Dowiedz się, jakie są pierwsze objawy, jak wygląda diagnostyka i leczenie, kto powinien się zaszczepić oraz jak skutecznie zmniejszyć ryzyko zakażenia.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to jedna z najpoważniejszych chorób odkleszczowych występujących w Polsce i Europie: wywołuje je wirus przenoszony głównie przez zakażone kleszcze, może prowadzić do groźnych powikłań neurologicznych, a ponieważ nie istnieje leczenie przyczynowe, kluczowe znaczenie ma profilaktyka, zwłaszcza szczepienie. Choć większość osób kojarzy ukąszenie kleszcza przede wszystkim z boreliozą, w przypadku KZM stawką może być nie tylko ostra choroba, ale też długotrwałe skutki zdrowotne.

Znajdziesz tu najważniejsze informacje dla osób szczególnie narażonych na kontakt z kleszczami — m.in. leśników, rolników, myśliwych, pracowników parków narodowych i turystów — oraz dla wszystkich, którzy chcą lepiej chronić się przed zakażeniem. Wyjaśniamy, czym jest KZM i skąd się bierze, jakie daje objawy i jak przebiega, jak wygląda diagnostyka i leczenie, co robić po ukąszeniu kleszcza, jakie mogą być powikłania, czym KZM różni się od boreliozy oraz dlaczego szczepienie pozostaje najskuteczniejszą metodą ochrony.

Co to jest kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)?

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest wirusową chorobą zakaźną atakującą ośrodkowy układ nerwowy. Wywołuje ją wirus kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV – Tick-Borne Encephalitis Virus), należący do rodziny Flaviviridae.

Skrót KZM oznacza właśnie kleszczowe zapalenie mózgu.

Głównym wektorem zakażenia są zakażone kleszcze, przede wszystkim kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Naturalnym rezerwuarem wirusa są drobne gryzonie oraz niektóre gatunki dzikich zwierząt i ptaków, które uczestniczą w jego krążeniu w środowisku. W Polsce rośnie liczba przypadków KZM każdego roku.

Do zakażenia dochodzi głównie po ukłuciu zakażonego kleszcza, ale możliwe jest też zakażenie po spożyciu niepasteryzowanego mleka od zakażonych zwierząt.

Kleszczowe zapalenie mózgu – gdzie występuje i kto jest najbardziej narażony?

KZM występuje w wielu krajach Europy oraz Azji. W Polsce największą liczbę zachorowań odnotowuje się w województwach północno-wschodnich, szczególnie na Podlasiu i Warmii oraz Mazurach, jednak przypadki pojawiają się również w innych regionach kraju.

Największe ryzyko zakażenia przypada od wiosny do późnej jesieni, kiedy kleszcze są najbardziej aktywne.

Do grup zwiększonego ryzyka należą między innymi:

• leśnicy,
• rolnicy,
• myśliwi,
• pracownicy parków narodowych,
• żołnierze,
• osoby często uprawiające turystykę pieszą i rowerową,
• grzybiarze,
• osoby regularnie spędzające czas na świeżym powietrzu w lasach, parkach i na łąkach.

Pierwsze objawy kleszczowego zapalenia mózgu

Okres wylęgania choroby wynosi najczęściej od 7 do 14 dni od ukąszenia, choć może być krótszy lub dłuższy.

Jeśli chodzi o kleszczowe zapalenie mózgu objawy, pierwsza faza choroby przypomina zwykłą infekcję wirusową.

Najczęściej pojawiają się:

• gorączka,
• osłabienie,
• bóle mięśni,
• bóle stawów,
• ból głowy,
• nudności,
• brak apetytu.

Początkowo są to objawy grypopodobne, takie jak złe samopoczucie i gorączka.

U części zakażonych osób choroba przebiega bezobjawowo lub daje jedynie łagodne objawy przypominające przeziębienie. Objawy grypopodobne trwają średnio 1–9 dni.

Druga faza choroby – neuroinfekcja

Po kilku dniach poprawy u części pacjentów rozwija się druga, znacznie groźniejsza faza choroby. Dotyczy ona około 20–30% zakażonych.

Dochodzi wtedy do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, a u około 20% pacjentów rozwija się poważniejsza faza choroby.

Mogą pojawić się:

• bardzo silny ból głowy,
• wysoka gorączka,
• sztywność karku,
• światłowstręt,
• zaburzenia świadomości,
• drgawki,
• zaburzenia równowagi,
• niedowłady,
• porażenia.

Objawy neurologiczne wymagają pilnej hospitalizacji. Neuroinfekcja może przybierać postać zapalenia opon mózgowo rdzeniowych, wiązać się z zapaleniem mózgu lub prowadzić do zapalenia rdzenia kręgowego. Oznacza to, że wirus po wniknięciu do organizmu człowieka może szerzyć się do opon mózgowo rdzeniowych oraz rdzenia kręgowego.

Powikłania i rokowanie

Kleszczowe zapalenie mózgu może pozostawić trwałe następstwa neurologiczne. U około 35–58% pacjentów po neuroinfekcji występują długotrwałe skutki.

Do najczęstszych należą powikłania po zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i zajęciu rdzenia kręgowego:

• przewlekłe bóle głowy,
• zaburzenia pamięci,
• problemy z koncentracją,
• przewlekłe zmęczenie,
• niedowłady,
• zaburzenia równowagi,
• zaburzenia mowy.

Ciężki przebieg choroby dotyczy przede wszystkim osób starszych oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi. Śmiertelność KZM wynosi 1–2% w przypadku ciężkich przypadków.

Choć większość chorych wraca do zdrowia, u części pacjentów konieczna jest wielomiesięczna rehabilitacja neurologiczna. Około 1/4 takich zachorowań kończy się uszkodzeniem nerwów. W ciężkich przypadkach choroba może prowadzić do zgonu.

Diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu

Rozpoznanie KZM opiera się na:

• wywiadzie epidemiologicznym,
• objawach klinicznych,
• badaniach laboratoryjnych.

Najważniejsze badania obejmują oznaczenie przeciwciał:

• IgM,
• IgG.

W przypadku podejrzenia zajęcia ośrodkowego układu nerwowego lekarz może zlecić badanie płynu mózgowo-rdzeniowego, które pomaga potwierdzić rozpoznanie.

Leczenie KZM

Obecnie nie istnieje lek zwalczający wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. W przeciwieństwie do boreliozy, na którą stosuje się antybiotyki, możliwości leczenia KZM są ograniczone do łagodzenia objawów i terapii wspomagającej.

Leczenie ma charakter objawowy i prowadzone jest w warunkach szpitalnych.

Może obejmować:

• intensywne nawadnianie,
• leczenie przeciwgorączkowe,
• leczenie przeciwbólowe,
• kontrolę funkcji życiowych,
• rehabilitację.

W najcięższych przypadkach, gdy dochodzi do niewydolności oddechowej lub zaburzeń świadomości, konieczne może być leczenie na oddziale intensywnej terapii oraz zastosowanie wentylacji mechanicznej.

Co robić po ukąszeniu kleszcza?

Po zauważeniu kleszcza należy jak najszybciej go usunąć.

Najlepiej użyć:

• cienkiej pęsety,
• specjalnego lassa,
• kleszczołapki.

Po usunięciu należy:

• zdezynfekować miejsce ukąszenia,
• obserwować organizm przez kilka tygodni,
• zwracać uwagę na gorączkę, bóle głowy oraz objawy neurologiczne.

Jeżeli pojawią się niepokojące objawy, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania KZM jest szczepienie ochronne, które wykazuje wysoką skuteczność — po dwóch dawkach szczepionka zapewnia około 90% ochrony.

Podstawowy schemat obejmuje trzy dawki szczepionki. Szczepionki na KZM są dostępne dla dorosłych i dzieci.

Po zakończeniu szczepienia podstawowego konieczne są dawki przypominające podawane zgodnie z aktualnymi zaleceniami producenta i lekarza; pierwszą dawkę przypominającą podaje się po 3 latach.

Szczepienie szczególnie zaleca się:

• osobom mieszkającym na terenach endemicznych,
• leśnikom,
• rolnikom,
• turystom,
• osobom często przebywającym w lasach i parkach,
• pracownikom terenowym.

Chroni nie tylko osobę zaszczepioną, ale daje też większy spokój jej i swoich bliskich.

Przed rozpoczęciem szczepień warto skonsultować się z lekarzem.

KZM a borelioza – najważniejsze różnice

Choć obie choroby przenoszą kleszcze, znacznie się od siebie różnią.

Borelioza:

• wywoływana jest przez bakterie,
• leczy się ją antybiotykami,
• charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący.

Kleszczowe zapalenie mózgu:

• wywoływane jest przez wirusem KZM,
• nie ma leczenia przyczynowego,
• można mu skutecznie zapobiegać dzięki szczepieniom.

Diagnostyka obu chorób również opiera się na innych badaniach laboratoryjnych, a w praktyce na boreliozę istnieje leczenie przyczynowe antybiotykami, natomiast przy KZM możliwości leczenia są ograniczone.

Życie po kleszczowym zapaleniu mózgu

Pacjenci po ciężkim przebiegu KZM często wymagają rehabilitacji neurologicznej.

Może ona obejmować:

• fizjoterapię,
• terapię zajęciową,
• rehabilitację neuropsychologiczną,
• ćwiczenia poprawiające równowagę i koordynację.

U części osób pomocne okazuje się również wsparcie psychologiczne, szczególnie gdy choroba pozostawiła trwałe ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu.

Kontrole neurologiczne pozwalają monitorować ewentualne późne powikłania.

FAQ

Czy każdy kleszcz przenosi wirusa KZM?

Nie. Tylko część kleszczy jest zakażona wirusem kleszczowego zapalenia mózgu, a na świecie odnotowuje się zachorowania w wielu krajach Europy i Azji.

Czy szybkie usunięcie kleszcza chroni przed KZM?

Szybkie usunięcie kleszcza jest zawsze zalecane, jednak w przypadku KZM wirus może zostać przekazany już we wczesnej fazie żerowania. Dlatego najlepszą ochroną pozostaje szczepienie.

Czy po przechorowaniu KZM odporność jest trwała?

Przebycie zakażenia zwykle prowadzi do wytworzenia długotrwałej odporności, jednak kwestie indywidualne należy omówić z lekarzem prowadzącym.

Podsumowanie

Kleszczowe zapalenie mózgu jest poważną chorobą wirusową, która może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych. Ponieważ nie istnieje leczenie przyczynowe, ogromne znaczenie ma profilaktyka – stosowanie repelentów, odpowiedniej odzieży ochronnej oraz dokładne oglądanie skóry po każdym pobycie na terenach zielonych.

Najskuteczniejszą metodą ochrony pozostaje szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, szczególnie zalecane osobom często narażonym na kontakt z kleszczami. W razie wystąpienia gorączki, silnego bólu głowy lub objawów neurologicznych po ukąszeniu należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.