AZS: jak rozpoznać i kontrolować objawy skutecznie i bezpiecznie

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła choroba skóry, której objawy, takie jak świąd, suchość i zaczerwienienie, mogą znacząco obniżać komfort życia. Dowiedz się, jak rozpoznać AZS, jakie czynniki nasilają objawy oraz jak skutecznie je kontrolować. Sprawdź, które metody leczenia – od pielęgnacji po farmakoterapię – są najskuteczniejsze i jak unikać zaostrzeń choroby.

Czym jest atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła, zapalna choroba skóry o nawrotowym i zmiennym przebiegu. AZS jest chorobą przewlekłą, która charakteryzuje się okresami poprawy i zaostrzeń (przebieg AZS). Głównym i podstawowym objawem jest uporczywy świąd, który zwykle nasila się wieczorem i w nocy. Dodatkowo skóra osób z AZS jest nadmiernie wrażliwa, sucha i podatna na podrażnienia. Wśród objawów występują także:

• suchość skóry,
• charakterystyczne zmiany zapalne – zaczerwienienie, grudki, pękanie i złuszczanie.

Pierwsze objawy AZS często pojawiają się u dzieci przed ukończeniem 5. roku życia. Zmiany skórne mogą mieć różny wygląd i lokalizację w zależności od wieku pacjenta – mogą występować na skórze twarzy, owłosionej skórze głowy, a także na innych partiach ciała. Objawy atopowego zapalenia skóry mogą zmieniać się w czasie, z okresami poprawy i zaostrzeń.

AZS może występować już w wieku niemowlęcym, ale dotyczy również dzieci, młodzieży i dorosłych. Choroba często współistnieje z alergią, astmą czy katarem siennym.

Najczęstsze objawy AZS

🔹 Silny świąd skóry, który jest bardzo uciążliwy, nasila się wieczorem i po kontakcie z alergenami
🔹 Sucha, szorstka skóra, podatna na pękanie – u pacjentów z AZS często występuje nadmierna suchość skóry z powodu defektu bariery naskórkowej
🔹 Zmiany zapalne – grudki, rumień, strupy
🔹 Lokalizacja: twarz, szyja, zgięcia łokci i kolan, dłonie, owłosiona skóra głowy
🔹 Możliwe nadkażenia bakteryjne i pogorszenie stanu skóry

Poza powyższymi objawami, na skórze pojawiają się widoczne zmiany, które mogą mieć różny wygląd i lokalizację w zależności od wieku pacjenta. W różnych fazach choroby występują zmiany, które mogą się nasilać i obejmować różne obszary ciała.

U dzieci objawy AZS mogą być mylone z alergią pokarmową lub egzemą kontaktową, dlatego ważna jest prawidłowa diagnoza.

Przyczyny i czynniki ryzyka

AZS ma charakter wieloczynnikowy. Wśród przyczyn i czynników ryzyka wyróżnia się:

• Czynniki genetyczne – czynniki genetyczne odgrywają dużą rolę w patogenezie AZS, a dziedziczenie jest wielogenowe. Istnieje silny związek między atopią u rodziców a wystąpieniem AZS u dzieci.
• Nadreaktywność układu odpornościowego
• Uszkodzona bariera naskórkowa – skóra traci wodę i łatwo ulega podrażnieniom
• Alergeny środowiskowe – obejmują alergeny pokarmowe i alergeny wziewne. U większości chorych występuje nadwrażliwość na różne alergeny pokarmowe (np. mleko, jaja, orzechy) i wziewne (np. roztocza, pyłki, sierść zwierząt). Ekspozycja na roztocze, sierść zwierząt lub pyłki roślin może wywołać zaostrzenia AZS.
• Stres, pot, infekcje, detergenty, zmiany temperatur
• Nieprawidłowa pielęgnacja skóry – agresywne kosmetyki lub nadmierne mycie, a także kontakt z czynnikami drażniącymi, takimi jak substancje chemiczne i substancje zapachowe obecne w kosmetykach i detergentach

Rola bariery skórnej w AZS

Bariera skórna pełni niezwykle istotną funkcję w ochronie przed czynnikami zewnętrznymi, a jej prawidłowe działanie jest kluczowe w przebiegu atopowego zapalenia skóry. U osób z AZS bariery naskórkowej są osłabione, co sprawia, że skóra atopowa staje się bardziej podatna na utratę wody, a także na przenikanie alergenów i substancji drażniących. To właśnie defekt bariery skórnej prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego, suchości oraz nasilenia objawów AZS. Dlatego pielęgnacja skóry atopowej powinna skupiać się na odbudowie i wzmacnianiu bariery skórnej – regularne stosowanie emolientów, unikanie agresywnych środków myjących oraz dbałość o odpowiednie nawilżenie pomagają zmniejszyć stan zapalny i złagodzić objawy choroby. Systematyczna pielęgnacja skóry to podstawa skutecznego kontrolowania AZS i poprawy komfortu życia.

---

Jak diagnozuje się AZS?

Diagnoza AZS opiera się na:

✅ Wywiadzie lekarskim (czy w rodzinie występują choroby alergiczne, takie jak alergiczny nieżyt nosa, alergiczny nieżyt lub astma oskrzelowa, które często współwystępują z AZS)

✅ Obserwacji objawów klinicznych

✅ Kryteriach Hanifina i Rajki, m.in.: świąd, nawracające zmiany, sucha skóra, wywiad atopowy

✅ Testach alergicznych (skórne lub z krwi), jeśli podejrzewa się podłoże alergiczne – testy te mogą wykryć nadwrażliwość na alergeny pokarmowe i wziewne. W przypadku podejrzenia astmy, lekarz może zlecić spirometrię oraz dodatkowe testy alergiczne.

✅ Czasami zlecane jest badanie biopsji skóry – w przypadku wątpliwości diagnostycznych

Warto pamiętać, że objawy astmy oskrzelowej, która może współwystępować z AZS, to napadowa duszność (uczucie ściskania w klatce piersiowej oraz trudności w nabieraniu lub wydychaniu powietrza), świszczący oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej oraz suchy, nawracający kaszel, często nasilający się w nocy lub rano. Regularne kontrole medyczne są zalecane w przypadku rozpoznania alergii lub chorób współistniejących, takich jak alergiczny nieżyt nosa.

Skuteczne leczenie AZS

Wybór właściwej metody leczenia atopowego zapalenia skóry zależy od wieku pacjenta oraz charakteru i rozległości zmian skórnych.

Nie istnieje jeden lek, który wyleczy AZS, ale można skutecznie kontrolować objawy i zapobiegać nawrotom.

Leczenie miejscowe stanowi podstawę terapii AZS. Obejmuje ono stosowanie kremów i maści steroidowych bezpośrednio na zmiany skórne, a także preparatów przeciwbakteryjnych, szczególnie w przypadku nadkażeń. U pacjentów z AZS często stwierdza się skolonizowanie skóry przez bakterie Staphylococcus aureus, co podtrzymuje stan zapalny.

W codziennej pielęgnacji kluczowe jest regularne natłuszczenie skóry oraz jej nawilżanie, co pomaga łagodzić objawy i zapobiegać zaostrzeniom nawet w okresach remisji.

W ciężkich postaciach AZS stosuje się leki immunosupresyjne, takie jak cyklosporyna. Dodatkowo, u pacjentów z rozległymi i opornymi zmianami skórnymi, skuteczną metodą może być fototerapia, jednak jest ona rekomendowana tylko w ciężkich przypadkach.

1. Codzienna pielęgnacja skóry

• Stosowanie emolientów minimum 2 razy dziennie – przywracają barierę ochronną; codzienna pielęgnacja powinna obejmować nie tylko nawilżanie, ale także regularne natłuszczenie skóry, co pomaga łagodzić objawy i zapobiegać zaostrzeniom nawet w okresach remisji
• Delikatne mycie skóry – bez mydła, bez alkoholu, krótkie kąpiele w letniej wodzie
• Unikanie czynników drażniących: wełna, syntetyki, gorąca woda

2. Leki miejscowe

Leczenie miejscowe jest podstawą terapii AZS, szczególnie w przypadku zmian skórnych i nadkażeń bakteryjnych. Obejmuje ono stosowanie kremów, maści lub innych preparatów nakładanych bezpośrednio na skórę, często jako pierwszy krok w terapii i ważny element opieki nad pacjentem.

• Kortykosteroidy miejscowe – kremy i maści steroidowe są stosowane miejscowo na zmiany skórne w atopowym zapaleniu skóry, szczególnie w stanach zaostrzenia
• Inhibitory kalcyneuryny (np. takrolimus) – alternatywa dla sterydów
• Kremy przeciwbakteryjne – przy nadkażeniach

3. Leki doustne

• Leki przeciwhistaminowe – łagodzą świąd
• W ciężkich przypadkach: leki immunosupresyjne lub leczenie biologiczne (np. dupilumab)

4. Leczenie nadkażeń

• Infekcje skóry wywołane przez bakterie (najczęściej gronkowce) leczy się antybiotykami miejscowymi lub doustnymi.

---

Leczenie AZS u dzieci

Leczenie atopowego zapalenia skóry u dzieci wymaga szczególnej uwagi i dostosowania do wieku oraz nasilenia objawów AZS. Podstawą terapii jest odpowiednia pielęgnacja skóry – codzienne nawilżanie skóry i stosowanie emolientów, które pomagają odbudować naturalną barierę ochronną. W przypadku łagodnych objawów azs często wystarczają leki miejscowe, takie jak delikatne glikokortykosteroidy lub inhibitory kalcyneuryny, które zmniejszają stan zapalny i świąd. Gdy objawy są bardziej nasilone, lekarz może zalecić doustne leki przeciwhistaminowe, które łagodzą uporczywy świąd, a w wyjątkowych przypadkach – leczenie ogólne. Bardzo ważne jest także unikanie czynników drażniących i potencjalnych alergenów, które mogą nasilać objawy atopowego zapalenia skóry. Odpowiednia pielęgnacja i regularne konsultacje z dermatologiem pozwalają skutecznie kontrolować przebieg choroby u najmłodszych.

---

Jak łagodzić świąd i zaostrzenia?

Świąd skóry może być uciążliwy i prowadzić do drapania, które pogarsza stan skóry. Aby go złagodzić:

• Stosuj chłodne kompresy i emolienty
• Unikaj długich gorących kąpieli
• Zakładaj bawełnianą odzież i utrzymuj krótkie paznokcie
• W przypadku silnego świądu – porozmawiaj z lekarzem o lekach przeciwhistaminowych

---

Codzienna pielęgnacja skóry z AZS – zasady

✅ Myj skórę łagodnymi preparatami syndet (bez mydła)
✅ Zawsze nawilżaj skórę po kąpieli
✅ Wybieraj produkty hypoalergiczne, bez zapachów i barwników, unikaj produktów zawierających substancje chemiczne i substancje zapachowe, które mogą podrażniać skórę i nasilać objawy AZS
✅ Unikaj drażniących detergentów i płynów do prania
✅ Regularnie nawilżaj dłonie, jeśli AZS obejmuje ręce

Zapobieganie AZS – jak zmniejszyć ryzyko nawrotów?

Aby skutecznie zapobiegać nawrotom atopowego zapalenia skóry, niezbędna jest systematyczna pielęgnacja skóry oraz unikanie szkodliwych czynników zewnętrznych. Regularne stosowanie emolientów i dbałość o nawilżanie skóry pomagają utrzymać jej naturalną barierę ochronną, co znacząco zmniejsza ryzyko zaostrzeń. Warto także ograniczyć kontakt z alergenami pokarmowymi i wziewnymi, takimi jak roztocza kurzu domowego czy pyłki roślin, które mogą wywoływać objawy azs. Utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza w domu oraz unikanie substancji chemicznych i drażniących detergentów to kolejne ważne elementy profilaktyki. Prawidłowa pielęgnacja skóry i świadome unikanie czynników drażniących pozwalają nie tylko złagodzić objawy atopowego zapalenia skóry, ale także poprawić jakość życia pacjentów i ograniczyć nawrotowy przebieg choroby.

Kiedy warto skonsultować się z lekarzem?

Zgłoś się do dermatologa lub alergologa, jeśli:

• Zmiany skórne utrzymują się dłużej niż kilka tygodni
• Świąd jest silny i zakłóca sen
• Dochodzi do nadkażeń (wysięk, ropa, gorączka)
• Skóra nie reaguje na leczenie domowe
• Podejrzewasz, że AZS nasila się po kontakcie z pokarmem lub alergenem

---

Podsumowanie

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła choroba o zmiennym przebiegu (przebiegu AZS), która może być trudna w kontrolowaniu, ale przy odpowiedniej pielęgnacji i leczeniu – objawy można skutecznie złagodzić. Kluczem jest systematyczność, unikanie czynników drażniących oraz indywidualne podejście do leczenia, dostosowane do różnych etapów przebiegu AZS. Regularna konsultacja ze specjalistą pozwala dostosować terapię do potrzeb pacjenta i lepiej kontrolować tę przewlekłą chorobę.