Czy każde ukąszenie kleszcza oznacza chorobę? Przewodnik

Nie każde ukąszenie kleszcza prowadzi do boreliozy lub innych chorób odkleszczowych. Dowiedz się, jakie jest rzeczywiste ryzyko zakażenia, jak rozpoznać pierwsze objawy, kiedy wykonać badania oraz jak prawidłowo postępować po usunięciu kleszcza.

Ukąszenie kleszcza często budzi niepokój, ale nie, każde ukąszenie kleszcza nie oznacza choroby. Samo znalezienie kleszcza na skórze nie oznacza automatycznie zakażenia: nie każdy kleszcz jest nosicielem chorobotwórczych drobnoustrojów, a nawet kontakt z zakażonym osobnikiem nie zawsze prowadzi do rozwoju choroby. To ważna wiedza dla osób zaniepokojonych ryzykiem chorób po ukąszeniu kleszcza i dla tych, którzy chcą wiedzieć, jak postępować po takim incydencie bez paniki, ale też bez bagatelizowania zagrożenia.

W tym artykule wyjaśniamy, jakie jest rzeczywiste ryzyko po ukąszeniu kleszcza, jakie objawy chorób odkleszczowych powinny zwrócić uwagę, jak bezpiecznie usunąć kleszcza i udzielić pierwszej pomocy, a także kiedy i gdzie szukać pomocy medycznej. Pokazujemy też, jak zmniejszyć ryzyko kolejnych ukąszeń, bo kleszcze są powszechne, a szybka, właściwa reakcja po ukąszeniu realnie zwiększa szansę uniknięcia poważniejszych konsekwencji zdrowotnych.

Czy kleszcz zawsze przenosi choroby?

Nie. Tylko część kleszczy jest zakażona bakteriami, wirusami lub innymi drobnoustrojami wywołującymi choroby, więc nie każde ukąszenie prowadzi do infekcji po kontakcie z zakażonego kleszcza.

Ryzyko zakażenia zależy od wielu czynników, między innymi:

• gatunku kleszcza, a w Polsce często jest nim kleszcz pospolity,
• regionu Polski, w którym doszło do ukąszenia,
• czasu żerowania pasożyta, bo to wpływa na ryzyko zakażenia boreliozą,
• rodzaju przenoszonego patogenu, ponieważ choroby przenoszą kleszcze w różny sposób.

W przypadku boreliozy ryzyko wzrasta wraz z długością żerowania kleszcza. Z kolei wirus kleszczowego zapalenia mózgu może zostać przekazany znacznie szybciej po wkłuciu, dlatego kleszcz przenosi choroby z różną dynamiką zależnie od patogenu.

Warto również pamiętać, że bakterie i wirusy różnią się sposobem działania. Borelioza jest chorobą bakteryjną przenoszoną przez kleszcze i oznacza zakażenie bakteriami z rodzaju Borrelia, które po przedostaniu się do organizmu człowieka mogą wywołać objawy w różnych układach.

Choroby przenoszone przez kleszcze

Kleszcze mogą przenosić kilka różnych chorób zakaźnych, ale tylko wtedy, gdy są zakażone patogenem.

Do najważniejszych należą:

• borelioza,
• kleszczowe zapalenie mózgu (KZM),
• anaplazmoza,
• babeszjoza,
• riketsjozy.

Ryzyko kontaktu z nimi rośnie tam, gdzie typowe jest występowanie kleszczy, czyli m.in. w lasach, na łąkach i terenach zalesionych. Ryzyko zakażenia boreliozą rośnie głównie po kontakcie z zakażonym kleszczem, a nie każdy kleszcz przenosi boreliozę — szacuje się, że zakażonych jest około 20%.

Częstość występowania poszczególnych chorób różni się w zależności od regionu kraju. Na przykład większą liczbę zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu obserwuje się w północno-wschodniej Polsce.

Warto również wiedzieć, że jeden kleszcz może być nosicielem więcej niż jednego patogenu, dlatego możliwe są tzw. koinfekcje. W przypadku boreliozy do zakażenia bakteriami zwykle dochodzi wtedy, gdy kleszcz żeruje co najmniej 24–48 godzin. Borelioza jest chorobą bakteryjną przenoszoną przez kleszcze, a KZM to choroba wirusowa mogąca wpływać na różne układy organizmu człowieka; istnieją też rzadsze choroby odkleszczowe, ale w Polsce ich znaczenie jest niewielkie wobec boreliozy i KZM.

Najważniejsze choroby odkleszczowe

Borelioza

Borelioza jest najczęściej rozpoznawaną chorobą odkleszczową w Polsce.

Najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący, który stopniowo się powiększa i zwykle pojawia się od kilku dni do kilku tygodni po ukąszeniu.

Nieleczona borelioza może prowadzić do zajęcia:

• stawów,
• układu nerwowego,
• serca.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową atakującą ośrodkowy układ nerwowy, a pierwsze objawy mogą pojawić się po kilku dniach lub tygodniach od ukąszenia i początkowo przypominać objawy grypopodobne.

Przebieg może być łagodny, ale objawy choroby u części pacjentów obejmują zapalenie opon mózgowo rdzeniowych lub mózgu, a w bardziej zaawansowanych przypadkach występują także silne bóle głowy.

Inne choroby

Znacznie rzadziej występują:

• anaplazmoza,
• babeszjoza,
• riketsjozy.

Pierwsze objawy niektórych chorób odkleszczowych mogą pojawić się po 7–14 dniach od ukąszenia. Ich objawy mogą przypominać inne infekcje, a łagodny przebieg często zaczyna się dolegliwościami grypopodobnymi, dlatego właściwe rozpoznanie wymaga konsultacji lekarskiej. W przypadku riketsjoz znaczenie diagnostyczne może mieć także powiększenie węzłów chłonnych jako element reakcji zapalnej. Leczenie bywa głównie objawowe, ale przy cięższym przebiegu mogą wystąpić powikłania neurologiczne, w tym zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i silne bóle głowy. W 2022 roku odnotowano w Europie około 3500 przypadków KZM. Dostępne jest również szczepienie przeciw KZM, szczególnie zalecane w rejonach endemicznych.

Borelioza – najczęstsza choroba odkleszczowa

Pierwszym charakterystycznym objawem boreliozy jest rumień wędrujący.

Zmiana:

• stopniowo się powiększa,
• zwykle przekracza 5 cm średnicy,
• często ma jaśniejszy środek,
• nie musi swędzieć ani boleć.

Borelioza rozwija się etapami.

We wczesnym stadium pojawia się rumień oraz objawy przypominające grypę, a pierwsze objawy chorób odkleszczowych bywają nieswoiste i łatwe do przeoczenia.

Najczęstsze objawy to gorączka, osłabienie oraz bóle mięśni i stawów.

Brak charakterystycznych objawów nie wyklucza zakażenia, dlatego warto obserwować organizm także wtedy, gdy objawy chorób odkleszczowych pojawią się z opóźnieniem.

Jeżeli choroba nie zostanie rozpoznana i leczona, może dojść do zajęcia:

• stawów,
• układu nerwowego,
• mięśnia sercowego.

Dlatego tak ważne jest szybkie rozpoczęcie leczenia, a przy niektórych rzadszych zakażeniach mogą występować m.in. powiększenie węzłów chłonnych.

Diagnostyka boreliozy

Rozpoznanie boreliozy opiera się na objawach oraz badaniach laboratoryjnych. Diagnostyka boreliozy opiera się głównie na ocenie klinicznej objawów i potwierdzeniu obecności boreliozy za pomocą testów serologicznych.

Najczęściej stosuje się diagnostykę dwustopniową:

• test ELISA,
• badanie potwierdzające metodą Western blot.

We wczesnym okresie zakażenia badania mogą być jeszcze ujemne, ponieważ organizm nie zdążył wytworzyć odpowiedniej ilości przeciwciał, a interpretacja zależy także od czasu występowania objawów i ewentualnych terapii antybiotykowych. Dlatego dodatnie rozpoznanie częściej dotyczy pozytywnych wyników badań serologicznych uzyskanych po pewnym czasie od zakażenia.

Jeżeli występuje typowy rumień wędrujący, czyli jeden z najczęstszych objawów boreliozy, choć nie u każdego pacjenta, lekarz może rozpocząć leczenie bez wykonywania badań serologicznych. Brak charakterystycznych objawów nie wyklucza zakażenia, dlatego należy obserwować objawy chorób odkleszczowych.

Leczenie boreliozy

Podstawą rozpoznania boreliozy jest ocena kliniczna objawów oraz badania serologiczne, a leczenie boreliozy borelioza opiera się zwykle na antybiotykoterapii.

Najczęściej stosowane są:

• doksycyklina,
• amoksycylina,
• cefuroksym aksetyl.

We wczesnym okresie zakażenia możliwość uzyskania dodatnich wyników badań serologicznych zależy od czasu trwania objawów i etapu choroby, a interpretacja wyników może zależeć także od ewentualnej wcześniejszej antybiotykoterapii.

Rodzaj leczenia zależy od stadium choroby oraz wieku pacjenta.

Jeżeli pojawią się objawy neurologiczne lub kardiologiczne, lekarz może skierować pacjenta do specjalisty chorób zakaźnych, neurologa lub kardiologa. Po samym ukąszeniu nie należy stosować antybiotyków profilaktycznie bez wskazań lekarza.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu przebiega zazwyczaj dwuetapowo, a leczenie boreliozy zależy od stadium choroby i nasilenia objawów boreliozy.

Pierwsza faza przypomina infekcję wirusową i obejmuje:

• gorączkę,
• bóle mięśni,
• zmęczenie.

Po krótkiej przerwie u części chorych rozwija się druga faza z zajęciem układu nerwowego, której mogą towarzyszyć bóle głowy.

Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe KZM – stosuje się leczenie objawowe.

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania pozostaje szczepienie ochronne.

Objawy po ukąszeniu kleszcza

Po usunięciu kleszcza warto obserwować swoje samopoczucie przez kilka tygodni, bo pierwsze objawy po ugryzieniu kleszcza mogą pojawić się dopiero po kilku dniach lub tygodniach.

Jeśli zastanawiasz się, jak wygląda ugryzienie kleszcza, pamiętaj, że krótkotrwałe zaczerwienienie po ukłuciu kleszcza może być tylko miejscową reakcją skóry, ale powiększający się rumień wymaga konsultacji.

Najczęściej obserwowane objawy to:

• rumień,
• gorączka,
• bóle mięśni,
• bóle stawów,
• zmęczenie,
• ból głowy,
• bóle głowy.

Dobrym pomysłem jest zapisanie daty ugryzieniu kleszcza oraz wykonywanie zdjęć miejsca wkłucia.

Niepokojące objawy wymagające konsultacji

Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają: warto przy tym obserwować nie tylko samopoczucie, ale też to, jak wygląda ugryzienie kleszcza w kolejnych dniach.

• rumień powiększający się powyżej 5 cm,
• wysoka gorączka,
• silny ból głowy,
• porażenie nerwu twarzowego,
• zaburzenia czucia,
• sztywność karku,
• utrata przytomności.

Krótkotrwałe zaczerwienienie po ukłuciu kleszcza może być zwykłą reakcją skóry, ale objawy choroby wymagają czujności.

W takich sytuacjach nie należy zwlekać z wizytą u lekarza. Pierwsze objawy po ugryzieniu kleszcza nie zawsze pojawiają się od razu, dlatego obserwacja powinna trwać kilka tygodni.

Co zrobić po ukąszeniu kleszcza?

Po zauważeniu kleszcza należy działać spokojnie, ale szybko.

Najważniejsze kroki to:

• prawidłowe usunięcie kleszcza,
• dezynfekcja miejsca ukłucia,
• obserwacja skóry pod kątem objawów choroby wymagających pilnej oceny lekarskiej po ukąszeniu,
• kontrola samopoczucia.

Jeżeli kleszcz znajduje się w trudno dostępnym miejscu lub nie można go bezpiecznie usunąć, warto zgłosić się do placówki medycznej.

Jak bezpiecznie usunąć kleszcza?

Do usunięcia najlepiej wykorzystać:

• cienką pęsetę,
• specjalne lasso,
• kleszczołapkę.

W usuwania kleszczy kluczowe znaczenie ma prawidłowe usunięcie pasożyta, dlatego aby prawidłowo usunąć kleszcza, najlepiej chwycić go jak najbliżej skóry i wyciągnąć zdecydowanym ruchem pionowo do góry. Takie prawidłowe usunięcie kleszcza ułatwia bezpieczne usunięcie pasożyta i zmniejsza ryzyko podrażnienia skóry.

Nie wolno:

• smarować go tłuszczem,
• przypalać,
• zgniatać,
• polewać alkoholem przed usunięciem.

Pierwsza pomoc po usunięciu kleszcza

Po wyjęciu pasożyta należy:

• zdezynfekować miejsce ukąszenia,
• umyć ręce,
• wykonać zdjęcie zmiany,
• obserwować skórę przez około 30 dni.

Jeżeli zaczerwienienie zaczyna się powiększać lub pojawiają się objawy ogólne, należy zgłosić się do lekarza.

Kiedy i gdzie szukać pomocy medycznej?

Pierwszym miejscem kontaktu jest lekarz rodzinny (POZ).

Do specjalisty warto zgłosić się, gdy:

• wystąpi rumień wędrujący,
• pojawi się gorączka,
• wystąpią objawy neurologiczne,
• nie udało się całkowicie usunąć kleszcza,
• pojawi się ropienie miejsca ukąszenia.

W razie potrzeby lekarz skieruje pacjenta do specjalisty chorób zakaźnych, neurologa lub dermatologa.

Jak zapobiegać chorobom odkleszczowym?

Najlepszą ochroną jest profilaktyka.

Podczas spacerów warto:

• stosować repelenty,
• nosić długie spodnie i zakryte obuwie,
• wybierać jasną odzież,
• oglądać ciało po powrocie do domu.

Osobom często przebywającym na terenach zielonych zaleca się również szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu.

Nie należy zapominać o sprawdzaniu sierści psów i kotów po każdym spacerze.

Podsumowanie

Czy każde ukąszenie kleszcza oznacza chorobę? Nie. Większość ukąszeń nie prowadzi do zakażenia, jednak każde wymaga odpowiedniego postępowania. Najważniejsze jest szybkie usunięcie kleszcza, dezynfekcja miejsca wkłucia oraz obserwacja skóry i samopoczucia przez kolejne tygodnie.

Jeżeli pojawi się rumień wędrujący, gorączka, bóle stawów lub objawy neurologiczne, należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Wczesne rozpoznanie i leczenie pozwalają skutecznie zapobiegać poważnym powikłaniom chorób odkleszczowych.

Źródła warte zapoznania się

• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH
• Główny Inspektorat Sanitarny (GIS)
• Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC)
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
• Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych