Kiedy Biegunka Wymaga Konsultacji Lekarskiej

Nie każda biegunka jest groźna, ale niektóre objawy wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Dowiedz się, kiedy zgłosić się do lekarza, jak wygląda diagnostyka biegunki oraz jak skutecznie zapobiegać odwodnieniu.

Biegunka to jedna z najczęstszych dolegliwości przewodu pokarmowego, ale konsultacji lekarskiej wymaga wtedy, gdy utrzymuje się dłużej niż 3–5 dni, towarzyszy jej krew w stolcu, gorączka powyżej 38,5°C, silny ból brzucha, objawy odwodnienia, uporczywe wymioty albo gdy dotyczy niemowląt, dzieci, seniorów, kobiet w ciąży i osób z chorobami przewlekłymi. W wielu przypadkach ustępuje samoistnie, jednak czasem może sygnalizować poważniejsze schorzenie i szybko prowadzić do niebezpiecznej utraty płynów.

Ten tekst jest dla osób, które mają biegunkę i chcą ocenić, czy wystarczy leczenie domowe, czy trzeba zgłosić się do lekarza — szczególnie jeśli problem dotyczy dziecka, osoby starszej lub pacjenta obciążonego innymi chorobami. Wyjaśniamy, czym jest biegunka, jakie są jej rodzaje i najczęstsze przyczyny, kiedy potrzebna jest konsultacja, jak przebiega diagnostyka oraz na czym polega leczenie, w tym nawadnianie, stosowanie leków i probiotyków. Szybka właściwa decyzja ma znaczenie, bo zmniejsza ryzyko odwodnienia, powikłań i opóźnienia rozpoznania choroby wymagającej leczenia.

Wprowadzenie – dlaczego nie warto bagatelizować biegunki?

Biegunka to oddawanie luźnych lub wodnistych stolców co najmniej trzy razy na dobę. Najczęściej jest skutkiem infekcji wirusowej lub bakteryjnej, ale może być także objawem chorób przewlekłych, nietolerancji pokarmowych czy działań niepożądanych leków.

Pozostawienie ciężkiej biegunki bez odpowiedniego leczenia może prowadzić do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, osłabienia organizmu, a w ciężkich przypadkach nawet do zagrożenia życia.

Co to jest biegunka i czym są częste biegunki?

O biegunce mówimy wtedy, gdy objawy biegunki obejmują oddawanie luźnych lub wodnistych stolców częściej niż zwykle. Nie liczy się wyłącznie liczba wypróżnień, ale również ich konsystencja i ocena częstości wypróżnień.

Wyróżniamy:

• biegunkę ostrą – trwającą do 14 dni,
• biegunkę przedłużającą się – od 14 do 30 dni,
• biegunkę przewlekłą – utrzymującą się ponad 4 tygodnie; przewlekła biegunka może być objawem chorób przewlekłych jelit.

Przewlekłe lub często nawracające biegunki zawsze wymagają diagnostyki, ponieważ mogą świadczyć o chorobach jelit, trzustki lub zaburzeń wchłaniania. W różnicowaniu bierze się pod uwagę także wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zespół jelita drażliwego oraz poważniejsze schorzenia.

Rodzaje biegunki

Przyczyny biegunki wpływają na sposób leczenia i dalszą diagnostykę. Najczęściej wyróżnia się biegunkę wirusową, zapalną, tłuszczową, infekcyjną oraz biegunkę podróżnych, co pokazuje najczęstsze przyczyny i mechanizmy tego objawu. Każdy z tych typów ma charakterystyczne objawy i wymaga nieco innego postępowania. Takie rozróżnienie ułatwia wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Biegunka wirusowa

To najczęstsza przyczyna ostrej biegunki, szczególnie u dzieci, a zakażenia wirusowe odpowiadają za wiele takich przypadków.

Najczęściej wywołują ją:

• norowirusy,
• rotawirusy,
• adenowirusy.

Zakażenia rotawirusami powodują ok. 600 tys. zgonów rocznie, głównie wśród dzieci.

Objawom biegunki często towarzyszą:

• nudności,
• wymioty,
• gorączka,
• bóle brzucha,
• osłabienie.

Większość zakażeń ustępuje w ciągu 2–5 dni, a ostra biegunka wirusowa zwykle mija w ciągu kilku dni. Jeśli jednak pojawiają się objawy odwodnienia lub wysoka gorączka, konieczna jest konsultacja lekarska.

Biegunka zapalna

Biegunka zapalna może być spowodowana zakażeniem bakteryjnym lub chorobami zapalnymi jelit.

Objawami sugerującymi proces zapalny są:

• krew w stolcu,
• śluz w stolcu,
• wysoka gorączka,
• silny ból brzucha.

Lekarz może zlecić badania krwi, badanie kału oraz diagnostykę w kierunku nieswoistych chorób zapalnych jelit.

Biegunka tłuszczowa

Biegunka tłuszczowa świadczy o zaburzeniach trawienia lub wchłaniania tłuszczów.

Charakterystyczne objawy to:

• jasne, tłuste stolce,
• trudności ze spłukaniem stolca,
• utrata masy ciała,
• wzdęcia.

Może być związana z chorobami trzustki, celiakią lub schorzeniami jelita cienkiego i wymaga dalszej diagnostyki.

Biegunka infekcyjna

W biegunce infekcyjnej objawy są związane z zakażeniem przewodu pokarmowego, a chorobę wywołują bakterie, wirusy lub pasożyty.

Do najczęstszych patogenów należą:

• Escherichia coli,
• Salmonella,
• Campylobacter,
• Shigella,
• Giardia lamblia.

Do określenia najczęstsze przyczyny zalicza się także zakażenia bakteryjne. Przyczyną biegunki może być również skażona woda lub drobnoustroje żywność stanowiące źródło zakażenia. Część biegunek zakaźnych wymaga szczególnej ostrożności diagnostycznej i terapeutycznej. Chory może też być potencjalnym źródłem zakażenia dla domowników, dlatego ważna jest dokładna higiena rąk i łazienki.

Przy ciężkim przebiegu lekarz może zalecić wykonanie badania kału w celu identyfikacji drobnoustroju. Biegunka infekcyjna dotyka 120–140 milionów ludzi rocznie, a jednym z możliwych powikłań po zakażeniu jest reaktywne zapalenie stawów.

Biegunka podróżnych

Biegunka podróżnych najczęściej występuje podczas wyjazdów do krajów o niższym standardzie sanitarnym. Biegunki podróżnych dotyczą 20–50% turystów odwiedzających kraje rozwijające się.

Ryzyko można zmniejszyć i zapobiegać biegunce poprzez:

• picie wyłącznie bezpiecznej wody,
• unikanie kostek lodu,
• spożywanie dobrze ugotowanych potraw,
• częste mycie rąk.

Po powrocie z podróży należy zgłosić się do lekarza, jeśli biegunka utrzymuje się dłużej niż kilka dni lub towarzyszy jej gorączka i krew w stolcu; uwagi medycznej wymaga także biegunka po powrocie z krajów tropikalnych, nawet jeśli nie ustępuje szybko.

Biegunka jelita cienkiego i jelita grubego

Biegunka pochodząca z jelita cienkiego zwykle objawia się dużą ilością wodnistych stolców oraz niewielkim bólem brzucha.

Natomiast biegunka jelita grubego częściej wiąże się z:

• zwiększeniem częstości wypróżnień,
• niewielką ilością stolca,
• obecnością śluzu lub krwi,
• uczuciem parcia na stolec.

Takie rozróżnienie pomaga lekarzowi w ustaleniu przyczyny dolegliwości. Pomocne bywa też to, czy zmieniają się lokalizacja dolegliwości i tkliwość w jamie brzusznej.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Nie należy zwlekać z konsultacją, jeśli wystąpią niepokojące symptomy, takie jak:

• krew w stolcu; w przypadku biegunki krwistej potrzebna jest pilna ocena lekarska,
• wysoka gorączka utrzymująca się powyżej 38,5°C,
• silny lub narastający ból brzucha,
• objawy odwodnienia, np. suchość w ustach, rzadsze oddawanie moczu i zawroty głowy,
• brak oddawania moczu,
• uporczywe wymioty uniemożliwiające picie płynów,
• biegunka u niemowlęcia lub małego dziecka; u niemowląt każda biegunka wymaga konsultacji z lekarzem, a jeśli trwa dłużej niż 24 godziny, tym bardziej,
• biegunka trwająca dłużej niż 3–5 dni; jeśli biegunka trwa dłużej niż 10 dni, wymaga wizyty u lekarza.

Dzieci i osoby starsze są bardziej narażone na powikłania, a odwodnienie jest dla nich szczególnie niebezpieczne.

Diagnostyka poważnej biegunki

Podczas wizyty lekarz przeprowadzi szczegółowy wywiad dotyczący czasu trwania, nasilenia i przyczyny biegunki, a także:

• czasu trwania objawów,
• przebytych podróży,
• przyjmowanych leków,
• spożywanych produktów.

W zależności od sytuacji mogą zostać wykonane:

• morfologia krwi,
• badania elektrolitów,
• CRP,
• badanie kału,
• posiew kału,
• badania w kierunku pasożytów,
• badania na choroby zapalne jelit.

Przy podejrzeniu chorób hormonalnych wykonuje się też badania w kierunku nadczynność tarczycy, w tym TSH. Gdy podejrzewa się poważniejsze schorzenia, lekarz może rozszerzyć diagnostykę o badania obrazowe lub endoskopowe, zwłaszcza aby wykluczyć rak jelita grubego u wybranych pacjentów.

Leczenie biegunki i doustne płyny nawadniające

Najważniejszym elementem leczenia biegunki jest nawadnianie organizmu oraz uzupełnianie płynów i elektrolitów.

Najlepiej stosować doustne płyny nawadniające (ORS), które zawierają odpowiednie proporcje glukozy i soli mineralnych; hipoosmolarny ORS powinien mieć stężenie sodu 75 mmol/l.

Zaleca się przyjmowanie 350–700 ml płynów po każdym luźnym stolcu. W trakcie biegunki ważne jest regularne uzupełnianie wody i elektrolitów.

Przy ciężkim odwodnieniu konieczne może być nawadnianie dożylne w warunkach szpitalnych. Przyjmowanie probiotyków może skracać czas trwania biegunki i ograniczać jej nasilenie.

Jak leczyć biegunkę w domu?

Jeżeli objawy są łagodne, warto:

• pić często małe porcje płynów,
• stosować lekkostrawną dietę, najlepiej w formie małych, lekkostrawnych posiłków,
• unikać bardzo słodkich napojów,
• ograniczyć tłuste i ciężkostrawne potrawy oraz alkohol, który może podrażniać błony śluzowej przewodu pokarmowego,
• kontynuować karmienie piersią u niemowląt.

Odpowiedni odpoczynek również wspomaga regenerację organizmu.

Leki przeciwbiegunkowe

Loperamid może być stosowany u dorosłych przy niepowikłanej biegunce bez gorączki i krwi w stolcu, ale nie jest odpowiedni w przypadku biegunki krwistej.

Nie należy go stosować przy:

• podejrzeniu zakażenia bakteryjnego,
• krwawieniu z przewodu pokarmowego,
• wysokiej gorączce,
• w przypadku biegunki krwistej.

Ostrożność dotyczy także leków rozkurczowych, zwłaszcza gdy występuje gorączka lub krew w stolcu.

Przed rozpoczęciem leczenia warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Biegunka poantybiotykowa i probiotyki

Biegunka może pojawić się również po zakończeniu antybiotykoterapii, ponieważ biegunka poantybiotykowa występuje z powodu zniszczenia flory bakteryjnej jelit.

W takich przypadkach lekarz może zalecić odpowiednio dobrane probiotyki zawierające szczepy o udowodnionej skuteczności, a przyjmowanie probiotyków bywa elementem postępowania zarówno w trakcie, jak i po antybiotykoterapii, np. Saccharomyces boulardii lub wybrane szczepy Lactobacillus.

Jeżeli biegunka jest nasilona lub pojawia się krew w stolcu, konieczna jest pilna konsultacja, ponieważ może świadczyć o zakażeniu Clostridioides difficile.

Kiedy konieczna jest hospitalizacja?

Hospitalizacja może być niezbędna przy:

• ciężkim odwodnieniu, które może prowadzić także do niewydolności nerek,
• zaburzeniach świadomości,
• znacznych zaburzeniach elektrolitowych,
• podejrzeniu sepsy,
• niemożności przyjmowania płynów doustnie.

W takich sytuacjach stosuje się intensywne leczenie oraz nawadnianie dożylne, ponieważ nieleczone ciężkie przypadki mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a w skrajnych sytuacjach nawet do śmierci.

Co robić po ustąpieniu objawów?

Po zakończeniu biegunki warto stopniowo wracać do normalnej diety i przez kilka dni unikać ciężkostrawnych potraw.

Jeżeli biegunki nawracają lub utrzymują się mimo leczenia, należy ponownie zgłosić się do lekarza w celu pogłębienia diagnostyki.

Podsumowanie

Większość biegunek ustępuje samoistnie, jednak niektóre wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Szczególny niepokój powinny wzbudzić krew w stolcu, wysoka gorączka, silny ból brzucha, objawy odwodnienia oraz biegunka u małych dzieci i osób starszych.

Podstawą leczenia pozostaje odpowiednie nawodnienie organizmu oraz szybka diagnostyka w przypadku objawów alarmowych. Im wcześniej zostanie rozpoznana przyczyna biegunki, tym większa szansa na skuteczne leczenie i uniknięcie powikłań.