Borelioza – pierwsze objawy, rumień i diagnostyka

Borelioza to najczęstsza choroba odkleszczowa w Polsce. Sprawdź, jakie są jej pierwsze objawy, jak rozpoznać rumień wędrujący, kiedy wykonać test ELISA oraz na czym polega diagnostyka i leczenie boreliozy po ukąszeniu kleszcza.

Borelioza to najczęściej diagnozowana choroba odkleszczowa w Polsce, a jej pierwsze objawy to zwykle zmęczenie, gorączka lub stan podgorączkowy, bóle mięśni i stawów, ból głowy, powiększenie węzłów chłonnych i uczucie rozbicia. Wywołują ją bakterie z rodzaju Borrelia, przenoszone przez zakażone kleszcze podczas żerowania, dlatego szybkie rozpoznanie i leczenie ma duże znaczenie i pozwala uniknąć poważnych powikłań dotyczących stawów, układu nerwowego czy serca.

Najbardziej charakterystycznym objawem boreliozy jest rumień wędrujący, który może pojawić się od 3 do 30 dni po ukąszeniu kleszcza, jednak nie występuje u wszystkich zakażonych. Jeśli jesteś po ukąszeniu kleszcza albo chcesz wiedzieć, jak wcześnie rozpoznać boreliozę i kiedy zgłosić się do lekarza, znajdziesz tu najważniejsze informacje o przebiegu zakażenia, pierwszych objawach, wyglądzie rumienia wędrującego, diagnostyce — w tym teście ELISA — leczeniu oraz postępowaniu po ukąszeniu kleszcza.

Co to jest borelioza i czym jest Borrelia burgdorferi?

Borelioza, nazywana również chorobą z Lyme, jest bakteryjną chorobą zakaźną przenoszoną przez kleszcze.

Czynnikiem wywołującym zakażenie są krętki z kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato. W Europie za większość zachorowań odpowiadają przede wszystkim:

• Borrelia afzelii,
• Borrelia garinii,
• Borrelia burgdorferi sensu stricto.

Do zakażenia dochodzi podczas ukłucia przez zakażonego kleszcza. Borelioza nie przenosi się z człowieka na człowieka przez kontakt, kaszel czy drogą kropelkową.

Jak dochodzi do zakażenia po ukłuciu kleszcza?

Podczas żerowania kleszcz wprowadza do skóry ślinę zawierającą substancje ułatwiające pobieranie krwi. Jeżeli jest zakażony, może również przekazać bakterie Borrelia, które bytują w jelicie środkowym kleszcza i potrzebują czasu, by przemieścić się do gruczołów ślinowych, a następnie do organizmu człowieka.

Ryzyko zakażenia zależy od kilku czynników:

• czasu przyczepienia kleszcza,
• stopnia jego wypełnienia krwią,
• stadium rozwojowego pasożyta,
• odsetka zakażonych kleszczy w danym regionie.

W przypadku boreliozy ryzyko wzrasta wraz z długością żerowania kleszcza, dlatego jego szybkie usunięcie ma bardzo duże znaczenie, a usunięcie kleszcza w ciągu 12 godzin zmniejsza ryzyko zakażenia.

Pierwsze objawy boreliozy

Wczesne objawy mogą pojawić się po kilku dniach, ale również po kilku tygodniach od ukąszenia, a pierwsza faza boreliozy trwa od 3 do 40 dni i w tym wczesnym stadium bywa łatwa do przeoczenia.

Do najczęstszych należą:

• zmęczenie,
• gorączka lub stan podgorączkowy,
• bóle mięśni,
• bóle stawów,
• ból głowy,
• powiększenie węzłów chłonnych,
• uczucie rozbicia.

Są to nieswoiste dolegliwości, a powiększone węzły chłonne mogą występować także w pobliżu miejsca ukąszenia. Często są to objawy grypopodobne i przypominają zwykłą infekcję wirusową, dlatego łatwo je przeoczyć.

Rumień wędrujący – najbardziej charakterystyczny objaw

Rumień wędrujący jest najbardziej charakterystycznym objawem wczesnej boreliozy.

Najczęściej rumień pojawia się zwykle 7–10 dni po ukąszeniu kleszcza.

Typowy rumień:

• stopniowo się powiększa,
• osiąga średnicę większą niż 5 cm,
• często ma jaśniejszy środek,
• zwykle nie boli i nie swędzi.

Rumień różni się od zwykłego odczynu po ukąszeniu tym, że stale zwiększa swoją powierzchnię. Niewielkie zaczerwienienie pojawiające się bezpośrednio po usunięciu kleszcza, które się nie powiększa, najczęściej jest naturalną reakcją skóry i zwykle nie świadczy o boreliozie.

Pojawienie się rumienia wędrującego jest wskazaniem do pilnej konsultacji lekarskiej. W typowych przypadkach nie ma potrzeby oczekiwania na wyniki badań laboratoryjnych – lekarz może rozpocząć leczenie na podstawie obrazu klinicznego.

Objawy skórne poza rumieniem

Choć rumień wędrujący jest najbardziej znanym objawem, borelioza może powodować także inne zmiany skórne.

Należą do nich:

• mnogie rumienie wtórne,
• miejscowe zaczerwienienie,
• obrzęk skóry.

W późnym stadium choroby może rozwinąć się przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn (ACA), czyli późne przewlekłe zapalenie skóry, które objawia się ścieńczeniem skóry oraz zmianą jej zabarwienia.

Każda niejasna lub długo utrzymująca się zmiana skórna po ukąszeniu kleszcza powinna zostać oceniona przez lekarza, a w razie potrzeby również dermatologa.

Objawy neurologiczne i późne postacie boreliozy

Nieleczona borelioza może zajmować układ nerwowy.

Najczęstsze objawy neurologiczne to:

• silne bóle głowy,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• zaburzenia czucia,
• drętwienie kończyn,
• bóle korzeni nerwowych,
• zaburzenia równowagi,
• zaburzenia psychiczne.

Charakterystycznym objawem neuroboreliozy może być również porażenie nerwu twarzowego, objawiające się opadaniem kącika ust oraz trudnościami z zamykaniem oka.

Pojawienie się takich objawów wymaga pilnej konsultacji neurologicznej, dlatego zwróć szczególną uwagę na symptomy sugerujące zajęcie układu nerwowego.

Choroby odkleszczowe – nie tylko borelioza

Jedno ukąszenie kleszcza może prowadzić nie tylko do boreliozy, ale także do zakażenia wywołującego inne choroby odkleszczowe.

W Polsce najczęściej występują:

• kleszczowe zapalenie mózgu, które może dawać sztywność karku jako objaw alarmowy,
• anaplazmoza,
• babeszjoza,
• riketsjozy.

Możliwe są również współzakażenia, dlatego lekarz w uzasadnionych przypadkach może zlecić diagnostykę również w kierunku innych patogenów.

Diagnostyka boreliozy – badania krwi i test ELISA

Rozpoznanie boreliozy opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym oraz wynikach badań laboratoryjnych.

Podstawowym badaniem są badania na boreliozę testem ELISA, który wykrywa przeciwciała IgM i IgG przeciwko bakteriom Borrelia, w tym przeciwciała w klasie IgM we wczesnym etapie zakażenia.

Jeżeli wynik ELISA jest dodatni lub wątpliwy, wykonuje się badanie potwierdzające metodą Western blot.

Takie postępowanie określa się jako diagnostykę dwustopniową. Test PCR może wykrywać DNA bakterii boreliozy nawet bezpośrednio po ukąszeniu, ale nie zastępuje standardowej diagnostyki serologicznej.

Badania krwi najlepiej wykonywać po odpowiednim czasie od zakażenia, ponieważ organizm potrzebuje czasu na wytworzenie przeciwciał. Zbyt wczesne wykonanie testu może skutkować wynikiem fałszywie ujemnym. Badania kleszczy nie są uznawane za metodę diagnostyczną boreliozy.

Warto pamiętać, że przy obecności typowego rumienia wędrującego badania serologiczne nie są konieczne do rozpoczęcia leczeniu, a przeciwciała IgG i IgM mogą utrzymywać się jeszcze przez miesiące po terapii.

Leczenie boreliozy

Podstawą leczenia boreliozy jest antybiotykoterapia, a we wczesnym stadium stosuje się głównie antybiotyki doustne.

Dobór antybiotyku oraz długość leczenia zależą od:

• stadium choroby,
• wieku pacjenta,
• zajętych narządów,
• obecności powikłań.

W przypadku wczesnej boreliozy decyzje o doborze antybiotyków i podawaniu antybiotyków opierają się o najnowsze rekomendacje, a antybiotykoterapia trwa zazwyczaj od 14 do 28 dni.

U części pacjentów konieczne jest również leczenie objawowe oraz rehabilitacja, szczególnie gdy doszło do zajęcia stawów lub układu nerwowego.

Po zakończeniu terapii warto pozostawać pod kontrolą lekarza prowadzącego.

Co robić po ukąszeniu kleszcza?

Po zauważeniu kleszcza należy usunąć go jak najszybciej. Można go spotkać w lasach, parkach i ogrodach, a aktywność zaczyna już przy temperaturze powyżej 5–7°C, dlatego po czasie spędzonym na łonie natury warto dokładnie obejrzeć skórę.

Najlepiej użyć:

• cienkiej pęsety,
• lassa do usuwania kleszczy,
• specjalnej kleszczołapki.

Po usunięciu należy pamiętać, że jasna odzież ułatwia dostrzeganie kleszczy i sprawdza się jako prosta forma prewencji, a następnie:

• zdezynfekować miejsce wkłucia,
• obserwować skórę przez około 30 dni,
• zwracać uwagę na pojawienie się rumienia lub objawów ogólnych.

Antybiotykoprofilaktyka po każdym ukąszeniu nie jest rutynowo zalecana. O jej ewentualnym zastosowaniu decyduje lekarz w określonych sytuacjach klinicznych.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Nie należy zwlekać z konsultacją lekarską, jeśli po ukąszeniu pojawią się objawy — należy pamiętać, że mogą być różnorodne, takie jak:

• rumień wędrujący,
• gorączka,
• silny ból głowy,
• bóle mięśni i stawów,
• porażenie nerwu twarzowego,
• zaburzenia czucia,
• objawy przypominające grypę utrzymujące się kilka dni.

Warto również zapisać datę ukąszenia oraz wykonywać zdjęcia zmian skórnych, co ułatwi ocenę ich rozwoju podczas wizyty lekarskiej.

FAQ

Czy każde ukąszenie kleszcza powoduje boreliozę?

Nie. Tylko część kleszczy jest zakażona bakteriami Borrelia burgdorferi, a samo ukąszenie nie oznacza zachorowania.

Czy rumień zawsze pojawia się przy boreliozie?

Nie. Rumień wędrujący występuje u wielu, ale nie u wszystkich osób zakażonych.

Czy test ELISA wykrywa boreliozę od razu po ukąszeniu?

Nie. Przeciwciała pojawiają się dopiero po pewnym czasie, dlatego zbyt wcześnie wykonane badanie może dać wynik fałszywie ujemny.

Czy należy smarować kleszcza tłuszczem przed usunięciem?

Nie. To jeden z najczęściej powtarzanych mitów. Kleszcza należy usunąć mechanicznie, bez stosowania tłuszczu, alkoholu czy przypalania.

Podsumowanie

Borelioza jest najczęstszą chorobą odkleszczową w Polsce, jednak jej wczesne rozpoznanie pozwala na skuteczne leczenie i zapobiega groźnym powikłaniom. Najbardziej charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący, ale choroba może również przebiegać z objawami grypopodobnymi lub neurologicznymi.

Po każdym ukąszeniu kleszcza warto obserwować miejsce wkłucia przez kilka tygodni i zwracać uwagę na swoje samopoczucie. W razie pojawienia się rumienia lub innych niepokojących objawów należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza.