Jakie badania wykonać przy podejrzeniu choroby trzustki?

Masz objawy wskazujące na problemy z trzustką? Dowiedz się, jakie badania wykonać: enzymy trzustkowe (amylaza, lipaza), CA 19-9, USG jamy brzusznej, tomografia czy elastaza w kale. Sprawdź, które testy pomagają w diagnozie zapalenia i raka trzustki

Wprowadzenie

Trzustka to narząd o kluczowym znaczeniu dla trawienia i regulacji glukozy. Odpowiada za regulację poziomu cukru we krwi oraz produkcję insuliny, co jest niezbędne dla prawidłowego metabolizmu. Trzustka odgrywa także ważną rolę w procesie trawienia, produkując enzymy trawienne, które umożliwiają trawienie tłuszczów i innych składników odżywczych. Jej choroby, takie jak ostre i przewlekłe zapalenie oraz nowotwory, określane są ogólnie jako chora trzustka i mogą przez długi czas nie dawać wyraźnych objawów. Trzustka znajduje się w jamie brzusznej, gdzie pełni funkcję zarówno w układzie trawiennym, jak i hormonalnym. Wczesna diagnostyka jest istotna dla skutecznego leczenia – badania laboratoryjne należy wykonać w celu wczesnego wykrycia chorób trzustki. Badania obejmują zarówno laboratoryjne, jak i obrazowe.

Przygotowanie do badań

Aby wyniki badań na trzustkę były wiarygodne i pomocne w diagnostyce chorób trzustki, bardzo ważne jest odpowiednie przygotowanie się do ich wykonania. Przede wszystkim, przed badaniami krwi należy zachować kilkugodzinny post – najczęściej zaleca się nie jeść i nie pić (poza wodą) przez co najmniej 8 godzin przed pobraniem próbki. Unikanie alkoholu i palenia papierosów na kilka dni przed badaniem jest kluczowe, ponieważ te substancje mogą zaburzać wyniki badań i utrudniać prawidłową ocenę stanu trzustki, zwłaszcza w diagnostyce chorób trzustki, takich jak przewlekłe zapalenie czy rak trzustki. Warto również poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, ponieważ niektóre z nich (np. leki moczopędne, sterydy, leki przeciwpadaczkowe, doustna antykoncepcja czy suplementy na trzustkę) mogą wpływać na wyniki badań. Odpowiednie przygotowanie pozwala uzyskać rzetelne wyniki badań, które są podstawą do dalszej diagnostyki i skutecznego leczenia chorób trzustki, w tym przewlekłego zapalenia, ostrego zapalenia czy raka trzustki.

---

1. Podstawowe badania krwi

Najważniejsze wskaźniki biochemiczne, wchodzące w skład tzw. profilu trzustkowego, to:

• Amylaza trzustkowa – enzym produkowany przez komórki trzustki, oznaczany w surowicy krwi. Wzrost poziomu amylazy w surowicy krwi jest charakterystyczny w przypadku zapalenia trzustki, zwłaszcza w przypadku ostrego zapalenia trzustki. Norma amylazy i prawidłowy poziom tego enzymu różni się u osób dorosłych.
• Lipaza trzustkowa – enzym produkowany przez trzustkę, kluczowy dla trawienia tłuszczów. Wzrost poziomu lipazy trzustkowej w surowicy krwi jest również typowy w przypadku zapalenia trzustki, szczególnie ostrego.
• CRP i leukocyty – wskaźniki procesu zapalnego, pomocne w ocenie stanu zapalnego organizmu oraz procesu zapalnego w trzustce.
• Glukoza na czczo – badanie glukozy we krwi jest istotne w diagnostyce zaburzeń trzustki, zwłaszcza w kontekście funkcji endokrynnej.
• Elastaza-1 – oznaczana w kale, pozwala ocenić funkcję zewnątrzwydzielniczą trzustki; jej niedobór może prowadzić do biegunki tłuszczowej, czyli obecności tłustych, połyskliwych stolców o nieprzyjemnym zapachu.

Normy dla osób dorosłych:

• Amylaza: 25–125 U/l (norma amylazy)
• Lipaza: do 60 IU/l (prawidłowy poziom)

2. Markery nowotworowe

W diagnostyce raka trzustki pomocne są:

• CA 19-9 – najczęściej stosowany marker
• CEA (antygen rakowo-płodowy) – może być podwyższony w zaawansowanych przypadkach
• CA 125 – dodatkowy marker w diagnostyce różnicowej

Markery nowotworowe te są wykorzystywane w diagnostyce guzów trzustki, szczególnie przy podejrzeniu zmian patologicznych i ocenie ryzyka rozwoju nowotworów.

Podwyższony poziom CA 19-9 nie zawsze oznacza nowotwór, ale powinien być podstawą do dalszej diagnostyki obrazowej.

3. Badania obrazowe

Ważnym etapem diagnostyki są:

• USG jamy brzusznej – pierwsze badanie obrazowe, dostępne i bezpieczne; umożliwia wykrycie kamicy żółciowej, która może być przyczyną chorób trzustki
• Tomografia komputerowa (TK) – pozwala dokładnie ocenić stan trzustki i otaczających struktur
• Rezonans magnetyczny – pomocny w ocenie przewodu trzustkowego oraz drożności dróg żółciowych, stanowi kluczowe narzędzie w diagnostyce zmian chorobowych trzustki
• EUS (ultrasonografia endoskopowa) – precyzyjne badanie inwazyjne stosowane przy trudnej diagnostyce raka trzustki

4. Elastaza trzustkowa

Elastaza-1 w kale to nieinwazyjne badanie, które ocenia wydzielanie enzymów trawiennych trzustki, takich jak elastaza, biorących udział w procesie trawienia.

• Wartości < 200 μg/g stolca sugerują niewydolność zewnątrzwydzielniczą.
• Może być stosowana przy przewlekłym zapaleniu trzustki, cukrzycy typu 1 (gdzie niedobór elastazy-1 może być związany z zaburzeniami produkcji insuliny), mukowiscydozie.

Wczesna diagnoza

Wczesne wykrycie chorób trzustki, takich jak przewlekłe zapalenie trzustki, ostre zapalenie trzustki czy rak trzustki, ma ogromne znaczenie dla skuteczności leczenia i rokowania pacjenta. Regularne badania krwi, obejmujące oznaczenie enzymów trzustkowych (amylaza, lipaza) oraz markerów nowotworowych (np. CA 19-9), pozwalają na szybkie wykrycie nieprawidłowości już na początkowym etapie rozwoju choroby. Dodatkowo, badania obrazowe, takie jak usg jamy brzusznej, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, umożliwiają ocenę struktury trzustki i wykrycie ewentualnych zmian, zanim pojawią się poważne objawy. Wczesna diagnoza pozwala na szybkie wdrożenie leczenia przewlekłego zapalenia trzustki lub ostrego zapalenia, co może znacząco poprawić komfort życia pacjenta i ograniczyć ryzyko powikłań. Dzięki temu możliwe jest także skuteczniejsze leczenie nowotworów trzustki, które wykryte na wczesnym etapie dają większe szanse na powodzenie terapii.

---

5. Kiedy wykonać badania na trzustkę?

W przypadku pojawienia się niepokojących objawów, takich jak silny ból w jamie brzusznej, należy niezwłocznie wykonać odpowiednie badania.

Wskazania to m.in.:

• Silny ból w górnej części brzucha, szczególnie promieniujący do pleców
• Uczucie pełności
• Utrata masy ciała bez wyraźnej przyczyny
• Biegunki tłuszczowe, wzdęcia, wymioty
• Żółtaczka lub świąd skóry (żółtaczka może objawiać się także zażółceniem błon śluzowych)
• Podejrzenie chorób współistniejących (wątroba, drogi żółciowe)

W przypadku ostrego zapalenia trzustki jednym z głównych czynników ryzyka jest nadmierne spożycie alkoholu.

6. Zależność między trzustką a wątrobą

Wiele chorób trzustki współistnieje z chorobami wątroby, dlatego diagnostyka powinna obejmować ocenę obu narządów. W organizmie człowieka, w przebiegu chorób wątroby i trzustki, wykrywane są różne markery, takie jak poziom bilirubiny czy enzymy wątrobowe (ALT), które pomagają wykryć i ocenić stopień zaawansowania chorób wątroby, takich jak żółtaczka czy zapalenie wątroby. Dlatego warto wykonać również:

• Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, GGTP, bilirubina)
• USG wątroby i pęcherzyka żółciowego
• W razie potrzeby biopsję wątroby lub ECPW (endoskopowe badanie dróg żółciowych)

Profilaktyka chorób trzustki

Profilaktyka odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu chorobom trzustki, takim jak przewlekłe zapalenie trzustki, ostre zapalenie trzustki czy rak trzustki. Najważniejsze jest prowadzenie zdrowego trybu życia – zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała pomagają zmniejszyć ryzyko rozwoju tych schorzeń. Szczególnie istotne jest unikanie alkoholu i palenia papierosów, ponieważ nadużywanie alkoholu i dym tytoniowy to jedne z głównych czynników ryzyka chorób trzustki. Regularne badania krwi oraz badania obrazowe pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnych nieprawidłowości i szybkie wdrożenie leczenia. Dzięki profilaktyce można nie tylko zmniejszyć ryzyko zachorowania na przewlekłe lub ostre zapalenie trzustki, ale także poprawić ogólny stan zdrowia i jakość życia.

7. Leczenie chorób trzustki a badania kontrolne

Badania laboratoryjne należy wykonać regularnie w celu monitorowania leczenia i wczesnego wykrycia ewentualnych powikłań. W przypadku przewlekłych problemów trzustkowych (np. PZT, cukrzyca typu 3c), badania należy wykonać, aby ocenić funkcjonowanie trzustki i szybko wykryć nieprawidłowości. Należy regularnie:

• Monitorować poziom glukozy i HbA1c
• Kontrolować markery nowotworowe (przy nowotworach)
• Powtarzać obrazowanie (TK/MR) według zaleceń specjalisty

Podsumowanie

Przy podejrzeniu choroby trzustki kluczowe są:

• Badania enzymów trzustkowych (amylaza, lipaza, elastaza)
• Markery nowotworowe (CA 19-9, CEA)
• Obrazowanie: USG, TK, MR
• Konsultacja z gastroenterologiem lub chirurgiem

Wczesna diagnostyka pozwala na szybsze leczenie i ograniczenie powikłań.